Boekbespreking

Jean-François Lyotard,
Augustinus' belijdenis.
Uitgave Agora/Pelckmans, Baarn/Kapellen 1999. 141 blz., ƒ 32,50

Gilles Deleuze,
Nietzsche.
Uitgave Agora/Pelckmans, Baarn/Kapellen 1999. 125 blz., ƒ 29,90

Henk van der Werf,
Seneca. Achtergrond en actualiteit van zijn levensfilosofie.
Uitgave Agora/Pelckmans, Baarn/Kapellen 1999. 173 blz., ƒ 35,00.
Filosofen, zowel oudere als meer recente, blijven boeien en aanleiding geven tot telkens nieuwe studies en vertalingen van hun werken. Hier vestigen we de aandacht op een drietal boekjes van en over filosofen, die recentelijk zowel in Nederland als in België verschenen. Het zijn handzame paperbacks van min of meer gelijke omvang en uitvoering, gezamenlijk uitgegeven door (Kok) Agora te Baarn en uitgeverij Pelckmans in het Belgische Kapellen.
De eeuwen door hebben niet alleen theologen maar ook filosofen zich intensief met Augustinus beziggehouden. De Franse filosoof Lyotard, die wel als de vader van het postmodernisme beschouwd wordt, had lange tijd een afkeer van Augustinus, en schreef eigenlijk slechts in negatieve zin over hem. Augustinus zou o.m. de eerste geweest zijn die via een 'groot verhaal' (nl. het christelijk geloof) ten onrechte de werkelijkheid in zijn greep probeerde te krijgen. Toen Lyotard zich aan het eind van zijn leven echter ging verdiepen in Augustinus' Belijdenissen, bracht dat hem tot een veel invoelender en positievere waardering van diens werk. De schriftelijke neerslag van zijn hernieuwde Augustinus-lectuur heeft Lyotard echter niet meer kunnen voltooien; door zijn dood in 1998 bleef het boek steken op ongeveer de helft van de omvang die hem voor ogen stond. Of dat de oorzaak is weet ik niet, maar Augustinus' belijdenis is een moeilijk boek geworden, en de uitvoerige toelichting van vertaler Doude van Troostwijk bevat helaas te veel postmodern jargon om echt behulpzaam te zijn.
Duidelijk is wel, dat Lyotards Augustinusinterpretatie sterk psychologiserend van aard is. Lyotard geeft onder meer aandacht aan twee gegevens die Augustinus' bekering lange tijd in de weg stonden, en die hem blijvend parten hebben gespeeld: de ongrijpbaarheid van God en de macht der gewoonte, waardoor we ons tevreden stellen met de dingen buiten God. Hoe herkenbaar dit ook is, de christen Augustinus komt in Lyotards studie nauwelijks uit de verf. Het lijkt erop, dat Lyotard (ondanks zijn veranderde visie op Augustinus) zijn oordeel over diens christelijk geloof als een verwerpelijk 'groot verhaal' gehandhaafd heeft. De verwijzingen naar de God van de Bijbel bij Augustinus leest hij dan ook vooral als verwijzingen naar 'het absolute', dan wel (psychologiserend) naar ons diepste zelf.
Wat dat betreft is Lyotard kennelijk schatplichtig gebleven aan de grote 19e eeuwse atheïstische filosoof Friedrich Nietzsche. Hoewel het niet vermeld wordt, zal diens honderdste sterfjaar voor de uitgevers wel de aanleiding gevormd hebben om ook een vertaald werk over Nietzsche op de markt te brengen. Men heeft daarbij merkwaardigerwijs gekozen voor een toch alweer wat oudere studie, nl. het oorspronkelijk in 1965 verschenen werkje van Lyotards collega Gilles Deleuze (1925-1995). Eerder, in 1962, schreef Deleuze al een veel omvangrijker en moeilijker boek over Nietzsche; daarvan was het nu vertaalde boekje de vereenvoudigde bewerking. Ook deze uitgave zegt intussen weer minstens zoveel over de schrijver als over degene die beschreven wordt: de accenten die Deleuze legt in zijn Nietzsche-interpretatie zijn meteen ook de accenten die hij zelf als filosoof wil leggen. Niettemin biedt hij in uiterst kort bestek (de helft van het boekje bestaat uit geselecteerde tekstfragmenten van Nietzsche) een heldere verkenning van een aantal kernbegrippen bij Nietzsche. Daarbij corrigeert Deleuze enkele misverstanden die sinds jaar en dag over Nietzsche de ronde doen. Zo ziet hij als rode draad in Nietzsches oeuvre bijv. niet zozeer diens nihilisme, maar juist diens verzet daartegen; onder nihilisme verstond Nietzsche nl. niet (zoals wij meestal denken) de ontkenning van God en van hogere waarden, maar juist de ontkenning c.q. geringschatting van het aardse leven.
Eveneens in de serie 'Monografieën' bracht de genoemde uitgeverscombinatie een studie op de markt over een veel vroegere filosoof, te weten Lucius Annaeus Seneca (4 v. Chr. - 68 na Chr.). Auteur Henk van der Werf, in het dagelijks leven vice-president bij de rechtbank te Den Bosch, is een grote fan van Seneca; eerder verraste hij ons met een vertaling van de (gefingeerde) briefwisseling tussen Seneca en de apostel Paulus. Nu dan een heuse monografie over leven en werk van de bekende stoïsche filosoof, aan wie niemand minder dan Calvijn ook ooit een boek wijdde.
Van der Werf verbindt zijn belangstelling voor Seneca expliciet met zijn werk als strafrechter. Seneca laat ons in zijn filosofie zien waarom het steeds weer fout gaat met ons mensen, nl. vanwege de hardnekkigheid waarmee wij vasthouden aan onze tekortkomingen. Hij wijst ons echter ook een uitweg aan, nl. in de vorm van een redelijk en moreel hoogstaand leven, waarbij we ons niet laten leiden door kortstondige genotservaringen maar door wat werkelijk tot welzijn is van iedereen. De overheid zou er volgens Van der Werf dan ook goed aan doen de spirituele dimensies van het leven zoals Seneca die aanwees te bevorderen.
Dat zal waar zijn. Of dat inderdaad zou bijdragen aan een meer humane samenleving, staat m.i. echter nog te bezien. Het probleem dat wij mensen telkens weer de fout in gaan, laat zich immers niet verhelpen door met z'n allen wat beter ons best te doen. Bij alles wat je van Seneca kunt leren - en daarin biedt dit boekje een uitstekende inleiding, inclusief bibliografie etc. - geeft het Evangelie van zonde en genade dan toch een diepere peiling van wie wij mensen zijn en wat wij nodig hebben.

G. V. D. BRINK, BILTHOVEN

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen