Bewaren door te vernieuwen

Zoektocht
Wie elke week jongeren en ouderen ontmoet via kringwerk en catechisatie, merkt hoe de inhoud van de gereformeerde traditie vermalen raakt onder de druk van het eigentijdse levensbesef. Onlangs verscheen van de hand van de Huizer hervormde predikant C. G. Geluk een breed opgezette studie waarin hij een zoektocht maakt naar wat hij noemt 'creativiteit in het spoor van Calvijn'. Beweging en zoektocht zijn woorden van iemand die niet wil berusten in een ontstane status quo. Die de overtuiging is toegedaan dat het altijd nog beter kan en ook beter moet, als het gaat om de vertolking van de bijbelse boodschap in de tijd waarin we thans als christelijke gemeente leven.
Wie de traditie werkelijk van waarde acht maar ziet dat de inhoud ervan niet meer recht overkomt, die zal niet rusten eer hij woorden en vormen heeft gevonden die wel aansluiten bij mensen van nu. De traditie bewaren kan alleen maar door haar steeds te vernieuwen. Uiteraard hebben we het dan niet over de inhoud van de traditie maar over haar vertolking en weergave. Ik citeer: 'Als er stagnaties optreden, als de kracht van bepaalde vormen en uitingen weggeëbt is, als deze vormen en uitingen leeg geworden en verdord zijn en in de huidige culturele context hun betekenis hebben verloren - kortom: als het waardevolle van het verleden niet meer "over" komt en de traditie een belemmering is geworden voor het verstaan en het uitdragen van het Evangelie, dan is het nodig om daar verandering in aan te brengen, om opnieuw vanuit het Evangelie aansluiting te zoeken bij de tijd'. Ik acht dit citaat bepalend voor wat ds. Geluk in zijn studie mijns inziens terecht aan de orde wil stellen. Voor ieder die in het spoor van Calvijn wil gaan en blijven staan, is daarom dit boek van groot belang.

Beweging
Al eerder (1996) publiceerde ds. Geluk een boek waarin hij soortgelijke vragen aan de orde stelde: Traditie als beweging. Zijn vragen van toen en van nu in dit nieuwe boek zijn: wat is eigenlijk de kern van de gereformeerde traditie en hoe ervaren jongeren deze traditie in hun leefwereld. Zijn pleidooi was en is: omgang met de traditie die ook nieuwe ontwikkelingen en ervaringen mogelijk maakt en bevordert. Waar liggen de grenzen van de traditie? Zijn ze flexibel en duidelijk te markeren? Is er niet het gevaar dat je al ontwikkelend en vernieuwend je steeds verder verwijdert van de kern van je traditie? Wanneer is dit gevaar er wel en wanneer kun je dat voorkomen?
Dit type vragen bracht ds. Geluk ertoe te rade te gaan bij de gereformeerde theologie zelf, met name bij haar 'aartsvader' Johannes Calvijn. De vragen waarop hij bij Calvijn een antwoord zoekt, zijn bijvoorbeeld: welke ruimte biedt de gereformeerde theologie in haar wezen voor een eigentijds omgaan met de cultuur?
Cultuur. Geluk vat dat woord zo breed mogelijk op. Het heeft met alles te maken. C. A. van Peursen wordt geciteerd: cultuur heeft te maken met wat je eet en drinkt, leest of hoort, overdenkt en uitspreekt. De mens leeft en bestaat in zijn cultuur net zoals hij ademt in de lucht die hem omgeeft.
Cultuur is daarom nooit statisch. Cultuur is altijd 'cultuur in beweging'. Christenen laten zich bewegen door het Woord van God. Bij alle beweging is dat de constante factor. De cultuurcrisis van onze tijd is dat de cultuur bij God is weggegroeid. Dat heeft tot gevolg dat wij dan al spoedig de neiging hebben ons van die hele cultuur af te keren. Maar, zo vindt ds. Geluk, het is niet genoeg alleen maar af te wijzen en te bestrijden wat tegen Gods bedoeling ingaat. Het dient een christen te gaan om het scheppen van cultuurvormen die in overeenstemming zijn met Gods bedoeling. En ds. Geluk vindt dat de gereformeerde gezindte op dit punt heel zwak in de tijd staat. Ook al roemen wij vrij vanzelfsprekend over ons verstaan van de Schrift en de rijkdommen van het gereformeerd belijden, het lukt ons maar nauwelijks of helemaal niet om die traditie te actualiseren. Daarom staan jongeren en ouderen vrij weerloos in de cultuurcrisis van onze tijd en zijn wij vatbaarder voor het geseculariseerde denken dan we dóór hebben.

Creativiteit
Ook dat is een kernwoord in het boek van ds. Geluk. Eén van de hoofdaccenten is de plaats en het werk van de Heilige Geest. Vooral de relatie tussen Heilige Geest en cultuur. Een gelovige is een mens die de Heilige Geest heeft ontvangen en daarom per definitie een creatief mens is. Hier zoekt ds. Geluk aansluiting bij het denken van Calvijn. Deze heeft het dan over de 'scheppingswerkzaamheid' van de mens. Het is de Heilige Geest die mensen inspireert tot creativiteit. Bestaat er zoiets als een 'gereformeerde' creativiteit? En als ze er is, welke kenmerken heeft ze dan? Wat voor gevolgen heeft dat dan voor ons omgaan met de traditie? Want op het eerste gehoor lijkt dat nooit te kunnen samengaan: traditie en creativiteit. Maar toch kunnen we niet om de vraag heen: hoe kunnen wij in deze tijd nog verantwoord gereformeerd zijn?
Twee hoofdstukken worden dan aan Calvijn gewijd: Calvijn en cultuur én Calvijn en kunst. Calvijn kent geen wereldmijding maar wereldheiliging. Verder blijkt dat Calvijn een open denkstructuur heeft. Open naar het Woord. Wat hij daarin vindt, draagt hij uit ongeacht bestaande structuren, tradities of gevestigde meningen. Dat geeft breedte aan zijn visie en laat zien dat hij staat in de christelijke vrijheid. Zijn visie op de wereld wordt bepaald door de Heilige Geest. De Geest werkt in heel de geschapen werkelijkheid. Hij bedient Zich van mensen via wie Hij in de schepping handelt. Cultuur is gefundeerd in het werk van de Geest.
Via deze gedachteontwikkeling formuleert ds. Geluk dan wat volgens hem gereformeerde creativiteit is. Als conclusie bij zijn onderzoek naar Calvijns relatie tot de kunst is de voornaamste gedachte: esthetiek (dat wat mooi is) kan nooit los staan van ethiek (wat tot Gods eer is). Zonde en ontrouw zijn voor Calvijn daarom per definitie onesthetisch. Wat niet ethisch verantwoord is, kan daarom ook esthetisch niet verantwoord zijn. Dat is duidelijke taal voor wie in de moderne kunst zijn hart soms ophaalt.

Relevantie
Het voorgaande had ds. Geluk nodig om tot zijn eigenlijke issue te komen: visieontwikkeling in het spoor van Calvijn, zoals hij dat noemt. Het gaat hem erom de relatie op het spoor te komen tussen gereformeerde creativiteit en de cultuur. Hij pikt de discussie op die vorig jaar ontstond na de wat prikkelende stelling van dr. C. Graafland over de belijdenis. Wat hem met Graafland verbindt is zijn verlangen naar het vernieuwde gereformeerde. Zoeken naar het overbruggen van de kloof tussen de gereformeerde theologie en het huidige denk- en leefklimaat. Het is de ervaring van ds. Geluk (en ik kan hem daarin helemaal bijvallen) dat jongeren in een gereformeerd klimaat opgegroeid nauwelijks nog besef hebben van wat 'gereformeerd' precies is. De realiteit, aldus Geluk, is dat veel 'gereformeerde' jongeren de gereformeerde belijdenis niet kennen. In toenemende mate geldt dit ook voor 'gereformeerde' ouderen. Daarom is wat Graafland aan de orde heeft gesteld een aangelegen zaak. Die kloof heeft alles te maken met het secularisatieproces. Maar Graafland voegt er een element aan toe: die kloof wordt ook veroorzaakt door de geslotenheid van de gereformeerde orthodoxie. Dat weer heeft tot gevolg dat de vertolking van de boodschap van het Evangelie de wereld van het verleden ademt en niet relevant is voor onze postmoderne tijd. We zijn geneigd in de kloofproblematiek alleen maar naar de secularisatie te kijken, maar er is veel meer aan de hand: hoe komt het dat het ons maar zo moeilijk meer lukt de inhoud van het gereformeerde belijden over te dragen? Ds. Geluk: onze voorouders waren krachtig in hun belijdend spreken. Waar is die kracht vandaag? Waar liggen de belemmeringen? Hoe komt het toch dat de gereformeerde traditie wordt overspoeld door het postmoderne levensbesef? Zou bezinning op onze wortels daarom niet dringend gewenst zijn?

Bezinning
De bezinning concentreert ds. Geluk op twee punten. Hoe beoefenen we als predikanten de gereformeerde theologie en hoe voltrekt zich onze prediking? Ligt alles voor altijd vast en hoeven we daarom eigenlijk niet meer te studeren? 'Wie stil staat, is snel uitgepraat. Die gaat herhalen wat hij al gezegd heeft of wat anderen al zo vaak gezegd hebben. (...) En hiermee staan we voor de kloof, waar we zo niet overheen komen.' Geluk bepleit een prediking die vanuit de hele Schrift komt via vervolgstof. In openheid naar de Geest dient de Schrift aan de orde te komen zonder dat we belemmerd worden door tradities, leersystemen en grondpatronen waarin de lijnen allemaal al van tevoren vastliggen.
Een tweede punt van bezinning betreft het belijden zelf. Is het waar dat in het gereformeerd belijden in principe alles is gezegd?
Het is Geluks overtuiging dat vanuit het 'tota Scriptura' het belijden kan worden aangevuld. Hij noemt dan achtereenvolgens: het Koninkrijk van God, de heerschappij van Christus (Hij is niet alleen Heiland, maar ook Heer, Heerser die de machten heeft ontwapend). Verder: het spreken over de Heilige Geest is in de gereformeerde belijdenisgeschriften veel te summier. Er is en er moet veel meer over gezegd worden. Geluk noemt ook de plaats van de lofprijzing die uitermate mager voorkomt in ons belijden. We zullen ons uiterste best móeten doen om de relevantie en de actualiteit van het gereformeerd belijden voor de huidige en de komende generatie aan te tonen, om te voorkomen dat het relevantieverlies ervan niet nog veel verder oprukt.
Als Geluk verderop in zijn boek een typering van onze moderne cultuur geeft, constateert hij: er is wat gebeurd met onze cultuur en de mens daarin. Wat moeten we vandaag met de boodschap van de Bijbel? 'Die wordt in onze huidige cultuur als passé ervaren. Het is verschrikkelijk moeilijk om de relevantie van het Evangelie aan de mens van vandaag duidelijk te maken.' We hebben daar zelf als christenen al zo'n moeite mee. Hoe kun je nog duidelijk maken dat het gereformeerd belijden relevant is, ook in onze tijd. We zitten zelf als beweging met een gereformeerde identiteitscrisis.

Openheid
In een slothoofdstuk probeert ds. Geluk de 'gereformeerde creativiteit' in de praktijk te beschrijven. Hij noemt de volgende voorwaarden: openheid, vrijheid, 'committment', we zullen veel meer dan gebruikelijk is bereid moeten zijn tot zelfkritiek, tot meer ootmoed in de omgang met elkaar, minder wegen en meten van elkaar aan de hand van allerlei regels en voorschriften, het veroordelen van elkaar, het liefdeloos omgaan met elkaar, wetticisme als een systeem van gesloten denken. Als we zien dat de geest van secularisatie ook onder ons zijn duizenden verslaat dan moeten we die crisis niet toedekken. We moeten de moed hebben in eigen vlees te snijden. Voor wie ijveren we of waarvoor? Toch niet voor onszelf of onze naam? Vanuit de openheid die Geluk bepleit, dient ruimte te komen om vrijer om te gaan in zaken van eredienst, inrichting van het gemeenteleven, gebruik van middelen ter ondersteuning van de verkondiging. Niets mag ons te veel zijn als het de Zaak maar dient: hoe brengen we mensen van deze tijd in aanraking met de inhoud van de bijbelse boodschap. Om ervoor te zorgen dat we als kerk niet steeds verder weggroeien van de dagelijkse levenswerkelijkheid van onze leden en daarom als gemeente op een eiland terecht komen, moeten we zoveel mogelijk rekening houden met de culturele situatie van dit moment.

Ten slotte
Ik heb vrij uitgebreid gepoogd Geluks boek samen te vatten, al is het maar zeer ten dele gelukt vanwege de brede aanpak en het vele dat het ons te bieden heeft. Ik wil openlijk bekennen me zeer aangesproken te weten door wat collega Geluk schrijft. Er is verwantschap in de te voelen passie om midden in onze tijd en cultuur te staan met een brede bijbelse boodschap in het spoor van Calvijn. Als je de traditie die voor ons waardevol is wil bewaren, dan zul je in de vormgeving en vertolking steeds vernieuwend moeten bezig zijn om de aansluiting niet te gaan missen en zo juist de traditie kwijt te raken.
Met toenemend respect heb ik kennisgenomen van de inhoud van dit boek. Het is een dapper boek want er is veel van waar wat hij ergens schrijft: wie een nieuw geluid laat horen, laadt de verdenking op zich dat hij de 'oude paden' niet meer bewandelt, terwijl hij juist niets liever wil, dan dat de oude paden als nieuwe paden bewandeld zullen worden. Daarom is het ook een nobel boek, helemaal niet negatief, het nest bevuilend zoals zo gauw wordt gezegd als je alleen al kritische vragen durft te stellen bij de gang van zaken onder ons. Ik durf zelfs te zeggen het een vroom boek te vinden in de ware zin des woords, doortrokken van een persoonlijke geloofshouding gericht op het welzijn van Christus' gemeente juist in onze tijd. Verder trof me de positieve toonzetting naar de wereld toe. Wie vanuit God denkt, hoeft niet vervuld te raken van wanhoopsgedachten. En wie overtuigd is dat de Geest ons geschonken is als Degene die ons in alle waarheid verder leiden zal, mag moedig en gelovig bezig zijn: creatief, vanuit de zorg voor elkaar, wetend dat de volkomenheid van ons kennen aanstaande is. We hebben het nog niet gegrepen en we kennen nog ten dele. Dat maakt het spannend om juist in deze tijd gemeente van Christus te zijn.

J. MAASLAND

Drs. C. G. Geluk: Cultuur in beweging - Een zoektocht naar creativiteit in het spoor van Calvijn. Uitg. Boekencentrum, Zoetermeer, 351 pag., ƒ 47, 50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen