Calvijn en de Psalmen

De Apeldoornse hoogleraar kerkgeschiedenis dr. Herman J. Selderhuis heeft wat met Calvijn en de Psalmen. Het is niet de eerste keer dat die combinatie hem tot verrassende inzichten heeft gebracht, waarin hij zijn lezers graag doet delen. Zijn eerste pennenvrucht met betrekking tot deze relatie laat in de titel - David, Calvijn en ik - zien dat het als het ware gaat om een 'drievoudig snoer' waarin de vervlechting van de bijbelse David, de kerkhistorische Calvijn en de hedendaagse onderzoeker boeiende resultaten geeft. Vervolgens toonde hij aan dat Calvijns psalmenverklaring, met voorwoord en exegese, voor de historicus een vruchtbare bron is om Calvijn zelf beter te leren kennen, en zijn beeld van de gelovige mens in de relatie tot God scherper te krijgen. Immers, naar het woord van Calvijn vinden we in de Psalmen een 'anatomie van alle delen van de ziel'. De Psalmen zijn dus onmisbaar voor de ware kennis die de mens van zichzelf dient te hebben. Calvijn begint zijn Institutie met de grondstelling dat de belangrijkste inhoud van onze wijsheid gelegen is in de kennis van God en de kennis van onszelf. Beide kunnen niet zonder elkaar, zijn ook afhankelijk van elkaar. Vandaar dat het ook een logisch vervolg lijkt te zijn om, nadat in de Psalmen de elementen van de zelfkennis bij Calvijn onderzocht zijn, nu ook op te stijgen naar de vraag hoe de theologie van de Psalmen in zijn uitleg ook zichtbaar wordt inzake de kennis van God. Dat gebeurt in Selderhuis' meest recente studie over 'Calvijns theologie van de Psalmen'.

Het nieuwere Calvijnonderzoek

Selderhuis laat zich kennen als een goede vertegenwoordiger van wat we misschien wel het 'nieuwere Calvijnonderzoek' zouden kunnen noemen. Lange tijd heeft de bestudering van Calvijn voor het grootste deel bestaan uit het onderzoek van zijn Institutie. Dit 'hoofdwerk' gaf aan de schrijver een haast tijdloze grootheid. Calvijn werd min of meer de 'man van één boek'. De uitdaging was dan om in meestal sterk dogmatisch gekleurde analyses het ene 'centrale leerstuk' van Calvijn op het spoor te komen. Recenter Calvijnonderzoek, vooral vanuit Amerika, waarbij bijv. namen als Richard Muller en David Steinmetz met ere genoemd mogen worden, hebben de onhoudbaarheid en onvruchtbaarheid van deze benadering van de Geneefse reformator aangetoond. Het blijkt dat de exegese voor Calvijn veel belangrijker is dan men wel eens gedacht heeft. Daarbij is ook de historische context waarin Calvijn de Schriften heeft verklaard en toegepast steeds meer in het vizier gekomen. De Institutie blijft ongetwijfeld een zeer belangrijk werk van Calvijn, maar de studie daarvan wint in waarde als we daarbij verdisconteren dat hij zijn Institutie schreef en bleef redigeren om zodoende zijn exegese van de Schrift Zelf te ontlasten. Door de belangrijke hoofdzaken van het geloof, die hij bij de uitleg van de Schrift op het spoor kwam, in de lnstitutie helder en systematisch uit te werken, kon hij in zijn bijbeluitleg zich beperken tot het eigenlijke: de Schriften zelf zoveel mogelijk laten spreken. Dat was ten diepste zijn levenswerk. We zouden de Institutie eerder moeten lezen in het licht van de commentaren dan omgekeerd. Deze 'revolutie' geeft verrassende nieuwe invalshoeken in het Calvijnonderzoek, die meer recht lijken te doen aan Calvijn zelf, en hem zo ook verlossen van karikaturen. Het blijkt dat de Calvijn van de commentaren veel levendiger en beweeglijker is dan de 'starre systeembouwer' die men wel van hem heeft willen maken. Selderhuis toont zich een uitstekend vertegenwoordiger van deze vernieuwing in het onderzoek. Zijn boek is daarvan een aansprekende en inspirerende vrucht.

Theologie in de Psalmen

Wat heeft dit boek te bieden? Na een introductie waarin de schrijver zich verantwoordt voor zijn keus om Calvijns theologie aan de hand van de psalmencommentaar uiteen te zetten, volgt een tweede hoofdstuk over 'Calvijn en de Psalmen'. Dat is een bewerking en uitbreiding van een eerdere publicatie met als titel: Calvijn als asielzoeker. Vanuit Calvijns levensgeschiedenis en zijn historische context wordt duidelijk hoe hij de Schriften, en daarin met name het boek van de Psalmen, heeft verstaan en gebruikt als een 'schatkist met schitterende schatten'. Die schatten worden vervolgens uitgestald in het derde hoofdstuk, het belangrijkste deel van dit boek, waarin de 'Theologie van de Psalmen' wordt uitgewerkt. Selderhuis maakt ons deelgenoot van zijn leesvruchten. Hij laat bij zijn analyses zoveel mogelijk Calvijn zelf aan het woord. Het is onmogelijk om de inhoud daarvan ook maar te schetsen. Ik moet volstaan met het noemen van de paragrafen, die alle geformuleerd zijn als een belijdenis van Gods deugden en werken. Achtereenvolgens komen aan de orde de belijdenis van God, de Drie-enige, de Schepper, de Zorgende, de Sprekende, de Koning, de Rechter, de Verborgene, de Heilige, de Verbondsgod en de Vader. Het zal duidelijk zijn dat deze wijze van benadering ook nieuw licht werpt op alle aspecten van de theologie. Allerlei thema's die in de Iatere ontwikkeling van het calvinisme hun eigen uitwerking hebben gekregen, soms niet zonder verstarring en zelfs verabsolutering - denk bijv. aan de verkiezing - , blijken vanuit de exegese levendiger karakter te hebben dan wel eens is gedacht. Ook speelt een rol bij de analyse de context van de auteur, die Calvijn uiteraard leest in het licht van een enkele eeuwen verdere ontwikkeling en interpretatie van zijn gedachtegoed. Kennisnemen van de exegese van Calvijn betekent vaak correcties aanbrengen bij bestaande karikaturen.

Calvijn en Luther

Na het derde deel, waarin we de spiritualiteit van de omgang met God bij Calvijn op een bijzondere wijze hebben leren kennen, mede ook omdat Selderhuis hem zo uitgebreid de ruimte heeft gegeven, volgt nog een korte epiloog, waarin o.a. de vergelijking van Calvijn en Luther inzake de uitleg van de Psalmen aan de orde wordt gesteld. Calvijn is een goede leerling van Luther geweest. De accenten verschillen echter wel. Ziet Selderhuis bij Luther vooral de vragen van de persoonlijke geloofsstrijd met haar aanvechtingen als scopus van de Psalmen, bij Calvijn moeten we meer letten op de omstandigheden van vervolgingen, waarin de gelovigen als asielzoekers hun troost mogen vinden in Gods bijzondere leiding met Zijn volk. Of de tegenstelling van het 'prome' van Luther en het 'pro-nobis' van Calvijn helemaal zo gemaakt kan worden is voor mij een vraag. Het is echter wel zo dat bij Calvijn, juist in de Psalmen, de thematiek van Gods voorzienige leiding in de geschiedenis van Gods kinderen sterker is dan de vraag van de rechtvaardiging. Onlangs heeft de Amerikaanse Barbara Pitkin dat ook laten zien in een boeiende studie over Calvijns leer van het geloof in de exegetische context, onder de titel What Pure Eyes Could see (Oxford University Press, 1999).

Selderhuis komt tot de conclusie dat in alle vragen van geloof en kennis van God uit de Psalmen geleerd kan worden hoe wij in alles 'God in het midden' hebben te laten. Het gaat in de theologie niet om laatste verklaringen te bieden, al lijkt Calvijn soms toch wel eens de verzoeking niet helemaal te hebben weerstaan. Helemaal aan het eind lijkt de auteur inderhaast nog heel wat overhoop te halen. Helaas gebeurt dat wel in erg kort bestek. Het 'statische geschiedenisbeeld' dat hij op grond van de opvatting van de eenheid van Oude en Nieuwe Testament bij Calvijn in enkele zinnen meent te bespeuren, verdient nadere uitwerking. Het is inderdaad een uiterst boeiende vraag of er bij Calvijn 'eigenlijk wel geschiedenis is'. Misschien kan Selderhuis deze vraagstelling in de toekomst nog eens nader uitwerken. Hij eindigt zijn boek in de actualiteit. De spiritualiteit van het calvinisme onder invloed van Calvijns theologie van de Psalmen neigt wellicht naar eenzijdigheid. Ten slotte wijst Selderhuis erop dat het latere calvinisme niet meer zo die geloofsblijdschap en troost heeft bewaard die we bij Calvijn in de omgang en worsteling met de levende God aanwezig zien. Het brengt hem tot de slotsom dat in de geloofsworsteling Calvijn dichter bij Luther staat dan bij de calvinisten, en ook dichter bij de mens van vandaag. Afgezien van het feit dat in het slothoofdstuk de 'calvinisten' te algemeen en ongedefinieerd ten tonele worden gevoerd, blijft het eerste en laatste stukje van Selderhuis' waarneming zeker overeind. Ten slotte nog een opmerking over het uiterlijk van het boek. Het is op een verzorgde manier uitgegeven, als een echt boek (d.w.z. in een echte band en niet met een papieren rug), de inhoud waardig. Ik heb alleen wat vreemd aangekeken tegen de illustratie op de voorkant. Een schilderij van Rafaël over het visioen van Ezechiëls Godsopenbaring siert het aanzicht. Ik kon dat renaissancebeeld van de hand van de decorateur van de roomse St.-Pieterskerk niet helemaal in verband brengen met Calvijn en de inhoud van het boek. Ik zag recent in een uitgeversblad bij de aanprijzing van dit boek een hele andere voorkant. Daarop prijkt een afdruk van een zegel met het portret van Calvijn. Had dat wellicht de oorspronkelijke voorkant moeten worden? Of is het de nieuwe afbeelding voor een mogelijke tweede druk? Ik wens de schrijver en zijn onderwerp zoveel belangstelling voor het boek toe dat het laatste waar zal worden!

M. A. VAN DEN BERG

Dr. Herman J. Selderhuis: God in het midden. Calvijns theologie van de Psalmen, Kok Kampen, 2000, 320 pag. ƒ 59, 50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen