Een zieke kerk als moeder

Hoedemaker wist zich verbonden met het volk Gods, vooral met het 'type van een afgescheidene uit de dagen van 1834', ook al was dat volk soms 'onhebbelijk, ouderwets en met vele vooroordelen bezet'. Maar hij behoorde niet tot hen, die zich in een kleine kring opsluiten en zich om 'de verbreking van Jozef' niet bekommeren. Partijschappen binnen de zieke kerk wees hij ook af. Daarom stond hij ook kritisch tegenover de Gereformeerde Bond, waarvan de oprichters - stelde hij - méér dan zij wilden weten onder de invloed van de Doleantie stonden.

Ziek
De ziekte van de kerk was naar de opvatting van Hoedemaker ziekte van de hele kerk. Hij heeft zich krachtig gekeerd tegen de dwalingen van het modernisme van zijn dagen, waarin afgerekend werd met alles wat in de Schrift tot de wonderen mag worden gerekend, met name dan ook tegen de Heilsfeiten van Christus. Scherp kritiseerde hij, dat de kerk geen leertucht meer kende. Maar vereniging van gelijkgezinden zal, meende hij, niet helpen de kerk te genezen. Het moet gaan om het herstel van heel de kerk, in erkentenis dat de hele kerk ziek is en niet slechts een deel ervan. Hij wist zich een christen, die zich één wist over met allen, die uit en naar de waarheid leven, ook al geschiedt dat niet altijd 'naar de reinheid van het heiligdom'. Maar nochtans ook wist hij zich een hervormde, die in de abnormale toestand van de kerk 'niet de allergeringste aanleiding vond om haar te verlaten, eerder het tegengestelde...'. Hij wist zich één met de zieke kerk en zag alleen in de weg van waarachtige gemeenschappelijke verootmoediging en terugkeer tot de Schrift en de belijdenis de weg tot herstel.

Virus
Het is niet voor het eerst dat ik aan de woorden van Hoedemaker Samen ziek, samen gezond hier refereer, al is het wel een heel tijdje geleden. De reden, dat ik nog eens aan deze woorden herinner, is gelegen in enkele stukken op de kerknieuwspagina van het RD van maandag 23 april.

Diegenen, die ooit tot een breuk kwamen met de Hervormde Kerk, konden zich in Hoedemakers uitgangspunt (uiteraard) niet vinden, al was er verschil tussen Afgescheidenen en Dolerenden als het ging om schuldbesef aangaande de geslagen breuk. Zowel kerken van de Afscheiding als van de Doleantie hebben zich voor hun visie op het kerk-zijn meer beroepen op de belijdenis dan op het verbond, zoals Hoedemaker deed; of, als het dan toch om verbond gaat, meer op de gehoorzaamheid in het verbond dan op de beloften in het verbond. Ik besef dat ik de situatie zo in uitersten teken; het gaat immers om beide. Maar feit is dat Afgescheidenen en Dolerenden in tegenstelling tot Hoedemaker niet de allergeringste aanleiding vonden om in de zieke kerk te blijven.

Nu stonden in het RD twee verslagen van kerkelijke bijeenkomsten, die sterk (mijn) aandacht trokken. Sinds tien jaar bestaat in de ooit zo uniforme Gereformeerde Kerken (vrijg.) een verontruste groepering met een eigen orgaan Reformanda. Tijdens een jubileumbijeenkomst van Reformanda is gesteld, dat de vrijgemaakte kerken ernstig ziek zijn. Ds. P. van Gurp zei zelf: 'Onze kerk is net zo ernstig ziek als een aidspatiënt die het zelf niet beseft'. Dat zijn forse woorden. De openstelling van het Nederlands Dagblad voor 'buitenkerkelijken' (!, v.d.G.) is één van de symptomen van het 'hiv-virus', dat in de Geref. Kerken (vrijg.) rondwaart.

Reformanda pretendeert de rechtmatige voortzetting te zijn van deze kerken, waar men in het verleden allen, die buiten haar waren (inderdaad) tot de 'buitenkerkelijken' rekende. Het feit, dat prof. dr. J. Douma in zijn recente boek Waar gaan wij heen? stelt, dat de vrijgemaakten met de ware-kerk-idee gewetens hebben gekweld, noemde Van Gurp 'verraad aan ons aller moeder'. Moeten we nu de conclusie trekken, dat Reformanda op een Hoedemakeriaanse lijn is overgegaan? Want men blijft immers in de 'zieke' kerk? Mij dunkt van niet, het tegendeel is het geval. Want bij Hoedemaker was er het besef te delen in de schuld van de hele kerk: samen ziek. Die grondtoon treft men bij Reformanda niet aan. De anderen zijn ziek. Nochtans is er het opmerkelijke feit, dat men blijft in de kerk, die men zelfs érnstig ziek noemt.

Pand
Ook de Christelijke Gereformeerde Kerken kennen hun verontrusten, georganiseerd in Bewaar het pand. Op dezelfde RD-pagina stond een verslag van de jaarlijkse ontmoetingsdag van deze stichting. 'Ds. M. C. Tanis ziet geen poort naar ander kerkelijk leven', kopte het RD. Want: 'Wat bij ons openligt, woelt elders'. Het verslag ademde evenzeer een toon van verontrusting als bij Reformanda, zij het wel met een heel andere toonzetting. Er worden verschuivingen binnen de Christelijke Gereformeerde Kerken geconstateerd, die leiden tot tegenstellingen. Ze komen openbaar inzake het belijden van het Schriftgezag, zei ds. Tanis. Dat is ook niet gering. Ondanks de tegenstellingen ziet 'Bewaar het pand' de weg van afscheiding, of overgang naar andere kerken echter ook niet als de geëigende. De moeiten binnen de kerken moeten - zei ds. Tanis, die zelf de jaren door zijn verantwoordelijkheid binnen de kerken (o.a. als synodepreses) heeft gedragen op de knieën brengen en doen bidden: 'Heere, laat het verleden herleven in het heden'. Dat komt dichter bij de grondhouding van Hoedemaker. Helder is uit dit alles wel, dat ook de Christelijke Gereformeerde Kerken niet konden volharden in de eenheid van de eerste liefde, staande op hetzelfde fundament van de Schrift en de belijdenis. Geldt dat niet voor alle kerken en groeperingen in gereformeerd Nederland?

Arrogantie
En dan was er op diezelfde dag nog een verslag in het ND van het verhaal van ds. Hans Esbach op de landelijke dag van het Evangelisch Werkverband. Het verhaal gaat al zo lang, dat velen, die het in de gevestigde kerken niet meer kunnen vinden, in gemeenten van evangelische signatuur terecht komen, omdat het daar allemaal zo veel beter zou zijn. Een verhaal met onmiskenbare waarheidselementen, als het gaat om overgangen van mensen naar de evangelische groepen. Hier en daar vond (vindt) een uittocht plaats, met name waar de prediking verschraalde. Maar de evangelischen moeten zich niet overschatten zei Esbach: 'De evangelische succesverhalen hebben niet geholpen tegen de leegstroom van de kerken'. Sinds het ontstaan van het Evangelisch Werkverband (binnen de SoW-kerken, v.d.G.) loopt de kerk even hard leeg als daarvoor'. Het Evangelisch Werkverband mag - zei Esbach - geen beweging van ontevredenen worden. Hij erkent dan dat vooral in de begintijd evangelischen vaak 'arrogant en hoogmoedig' zijn geweest.

In dezelfde geest uitte zich Teun van der Leer bij zijn afscheid als voorzitter van de Evangelische Alliantie. 'We zijn te activistisch, te snel tevreden en hebben te weinig geduld'. Hij constateert ook ondiepte in deze kring. En intussen 'zie je mensen in bosjes afhaken' (Trouw).

En om het beeld compleet te maken, ook ds. P. Schleebos, voorzitter van de Broederschap van Pinkstergemeenten, schreef over een 'hooghartige houding' van Pinkstergemeenten tegenover de kerken. 'Onze houding straalde uit dat wij de Heilige Geest in pacht hadden.' In evangelische kring constateert men kennelijk ook dat er op de tijd van eerste liefde een andere komt. Het is hier kennelijk niet alleen groei; ook daar is er kerkverlating.

Welke ziekte?
Over welke ziekte van de kerk(en) praten we intussen eigenlijk? Er is verschil tussen griep en kanker. Zo is de ene ziekte in de kerk de andere niet. Wanneer de verzoening door het bloed van Christus en daarin van de Heilsfeiten van Christus in het algemeen, wordt geloochend is de ziekte hoogst ernstig. Paulus wenste niemand anders te weten dan Jezus Christus en dien gekruisigd en sprak krachtige woorden over allen, die een ander evangelie brachten.

Wie tot zulk een deel van het (verscheurde) Lichaam van Christus behoort, waar loochening van de verzoening aan de orde is, kan echter niet zeggen buiten de schuld van de kerk te staan, ook al werd de dwaling nog zo krachtig bestreden. Allen zijn we afgeweken, samen onnut geworden! Hervormde gereformeerden hebben zich de jaren door krachtig verzet tegen de vrijzinnigheid in de kerk waar het Evangelie des Kruises werd geloochend. Maar is de schuld van de hele kerk altijd geëigend?

Het kan dunkt me toch echter niet zo zijn, dat de ziekte, waarover 'Reformanda' in haar kerken spreekt, en de tegenstellingen, waarover 'Bewaar het pand' in de Christelijke Gereformeerde Kerken spreekt, tot hetzelfde 'virus' zijn terug te brengen als de dwaling van de (on)dogmatisch-vrijzinnigen in de Hervormde Kerk ten tijde van Hoedemaker of van de moderne vrijzinnigheid vandaag. Maar ziek is ziek: niet gezond.

De Gereformeerde Kerken, ontstaan door het Doleantiestreven van Abraham Kuyper, raakten door dezelfde ziektekiemen besmet als de kerk die men prijs gaf. Andere kerken kwamen in de greep van tegenstellingen, die te maken hebben, met hun eigen afkomst, kerkcultuur en traditie. Op grond van criteria binnen die eigen traditie neemt men elkaar de maat. Gaat het dan altijd om 'Jezus Christus en Dien gekruisigd'? Maar de gescheurdheid en de Verdeeldheid is op zich al ziekte.

Gemeenschappelijk
Moeten we elkaar vandaag dan ook niet vinden in de belijdenis van een gemeenschappelijke schuld? Alle pogingen tot herstel van de kerk - hetzij door te blijven, hetzij door heen te gaan - hebben de gezondmaking van de kerk niet gebracht. Ze hebben de neergang van de kerk ook niet kunnen tegenhouden. Wanneer alom van ziekte gesproken wordt of van tegenstellingen, is dat dan ten diepste niet terug te brengen tot geesteloosheid, die te maken heeft met gebrek aan kennis en navolging van de Levende Christus en aan gemis aan gebed om het gemeenschap-wekkende werk van de Heilige Geest? Kleine zaken zijn vaak tot hoofdzaken gemaakt en verdichten zich dan tot tegenstellingen. En gemakkelijk ontstaat de arrogantie van eigen rechtzinnigheid, waarheidsgetrouwheid, of het alleenrecht van de groep.

Intussen seculariseert de samenleving verder. Het lijkt wel of er geen week meer voorbij kan gaan of er sneuvelt weer een verworvenheid, waarop we als christenen 'recht' meenden te hebben. Nu lijkt de verdwijning van de zondag als rustdag in een definitief stadium te komen. Maar het meest ernstige, het meest aangrijpende in dit alles is, dat de kerk in haar verscheurdheid en innerlijke verdeeldheid, nergens meer gezond is, niet een levende getuige van Christus is. Vrijgemaakte verontrusten en christelijke gereformeerde verontrusten blijven vandaag op hun kerkelijke plaats. Ook hervormde gereformeerden bleven de jaren door op hun kerkelijke plaats. Ze stemden de jaren door in met wat nu ds. Tanis zei: 'geen poort naar een ander kerkelijk leven'. Intussen hebben hervormde gereformeerden ook voluit deel aan de schuld van de kerk. Afgescheidenen en Dolerenden niet minder. De grootste schuld zou kunnen zijn dat we de schuld voor de hele kerk niet inleven.

Uitweg?
Samen ziek! Zou er nog een weg zijn om samen gezond te worden? Twee zieken worden niet gezond door hen samen in één bed te stoppen. Maar ze worden ook niet gezond als ze kreupel naast elkaar voortstrompelen. Zouden we elkaar niet moeten vinden in een gemeenschappelijk schuld en in een oprechte schuldbelijdenis van allen jegens ieder? Dan moet wel het besef leven dat we samen ziek zijn en samen een opleving des Geestes nodig hebben. Intussen blijft een zieke moeder wel je moeder. Maar ja, welke moeder? Die vraag beantwoordt ieder op eigen plek. Er zijn helaas vele 'moeders'. Och, dat Gij de hemelen scheurdet!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen