Gehoorzaamheid aan de overheid

Zo begint wijlen dr. R. H. Bremmer zijn boek Reformatie en rebellie, naar mijn oordeel nog steeds het beste boek over de geschiedenis van de Reformatie met betrekking tot het recht van opstand. 'We spreken opzettelijk van opstand, niet van oproer', vervolgt Bremmer. 'Vanaf het eerste begin volgde de omwenteling hier te lande een vaste koers. Al in de zomer van 1572 kwamen niet alleen de burgers van de grote steden in Holland en Zeeland in actie, maar ook de Staten van Holland in bondgenootschap met Willem, Prins van Oranje. Er loopt een vaste lijn door de gebeurtenissen tot aan het Plakkaat van Verlatinghe'.

De Reformatie

En dan komt Bremmer tot de uitspraak dat zonder de achtergrond van de politieke visie van Calvijn de opstand van de Nederlanden niet valt te verklaren. Hij schetst eerst de verschillen tussen Luther en Calvijn. Luther wordt meestal getypeerd als iemand die alleen maar onderwerping aan de overheid eiste, terwijl Calvijn het 'recht van opstand' voorstond. Maar Calvijn was er beslist niet op uit het juk van onderdrukkende overheden lichtvaardig van zich af te schudden. Hij bond het recht van opstand aan voorwaarden, bijvoorbeeld aan de 'lagere overheden'. En omgekeerd was Luther niet de man die de onderdanen opriep alles voor zoete koek te slikken. Er kan naar zijn oordeel bij de onderdanen botsing van plichten zijn: de overheid gehoorzamen en de tiran weerstaan. Verzet tegen de overheid kan alleen met Gods Woord in de hand, zegt Luther. 'Met het Evangelie in de hand en door geloof en gebed moeten de onderdanen de overheid terugdringen tot binnen de grenzen van haar wettige roeping.'

Calvijn en Luther hebben beiden krachtig de Wederdopers van hun dagen bestreden, die het gezag van de overheid principieel verwierpen. Maar Calvijn keerde zich zowel tegen de Wederdopers als tegen de vorsten, die hun tirannie het ambt, dat ze bij de gratie Gods uitoefenen, uitholden. John Knox, die in Schotland de Reformatie leidde, ging daarin nog verder. De christenen moeten zich een oordeel vormen, zegt hij, over de politiek, die de leiders van de staat bedrijven en dienen te strijden tegen tirannie en vóór een staat naar de ordeningen van God.

Gehoorzaamheid

Bij alle reformatoren gaat de gehoorzaamheid aan het Woord Gods boven alles, boven de gehoorzaamheid aan de overheid. Daarin was ook het recht van opstand in de Tachtigjarige Oorlog gelegen. De spanning tussen gehoorzaamheid aan de wettige overheid en aan gehoorzaamheid aan God is telkens aan de orde. Die spanning ligt ook helemaal in het slotcouplet van het Wilhelmus: 
Voor Godt wil ick belijden
End zijner grooter Macht
Dat ick tot gheenen tijden
Den Coninck heb veracht:
Dan dat ick Godt den Heere
Der hoochster Majesteyt Heb moeten obediëren (gehoorzamen) 
Inder gherechticheyt

Actueel

De gehoorzaamheid (van christenen) aan de overheid heeft vandaag nieuwe actualiteit gekregen. Het is alweer enige tijd geleden, dat grote demonstraties werden gehouden vanwege politiek omstreden zaken. Ik denk met name aan de grote anti-kernwapen-demonstraties. Orthodoxe christenen waren in het algemeen niet in die gelederen te vinden, want 'de overheid draagt het zwaard niet tevergeefs'. En het zwaard, dat kernwapen heette, werd gewettigd als afschrikkingswapen. Het is voor mij nog steeds de vraag of het zo duidelijk lag, gegeven de mogelijkheden van massale vernietiging van menselijk leven. Nu gaan echter orthodoxe christenen de straat op om te pró-testeren tegen ofwel te getuigen vóór bescherming van menselijk leven in de beginfase en in de eindfase, dit vanwege de ene beslissing na de andere van de paarse regering, waarin wordt afgerekend met waarden en normen die aan het Evangelie zijn ontleend. Juist orthodoxe christenen (evangelischen inbegrepen) komen tot een nieuwe bewustwording, daarin overigens gesteund door anderen in de samenleving, die eveneens van oordeel zijn dat het beleid van de overheid heilloos is en krachtig verzet verdient.

Daar komt dan nog bij, dat in de mkz-crisis het beleid van de overheid, waardoor tienduizenden gezonde dieren worden 'geruimd' onder zware kritiek staat. Het was in dit verband, dat mr. G. Holdijk, lid van de Eerste Kamer voor de SGP en lid van het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond, tot de krachtdadige uitspraak kwam, dat er vandaag 'plicht tot verzet' is jegens het beleid van de overheid, dat schepselen van God executeert op grond van economische afwegingen. Toen daarover in het Nederlands Dagblad kritische vragen werden gesteld, was L. M. P. Scholten, partijgenoot van Holdijk en prominent in de Gereformeerde Gemeenten in Nederland, er met een Ingezonden direct bij om Holdijk bij te vallen, met een beroep op Luther overigens. Hiermee is opnieuw de teerling geworpen. Maar nu liggen de vragen inzake gehoorzaamheid aan de overheid in het orthodox christelijke kamp. Waar liggen, binnen ons democratisch bestel, de grenzen van gehoorzaamheid aan de 'wettige overheid'? Opnieuw is er de spanning tussen gehoorzaamheid aan God en Zijn Woord en gehoorzaamheid aan de overheid.

Tirannie?

Nu kan direct worden tegengeworpen dat er in onze samenleving van tirannie geen sprake is. Brute heerschappij, desnoods met geweld uitgeoefend, kennen we toch niet? Daar zijn we te beschaafd en vooral te democratisch voor. Hoewel: het ruimbeleid van gezonde dieren komt er dicht bij. Holdijk riep in deze op tot verzet, niet tot geweld. Niet zonder reden liet hij echter in het Nederlands Dagblad weten bereid te zijn voor zijn stellingname in de cel te belanden. Hij realiseert zich kennelijk, dat hij oproept tot burgerlijke ongehoorzaamheid.

Maar het probleem van (on) gehoorzaamheid aan de overheid reikt dieper. Langs de weg van democratie kunnen kwade krachten tot ontplooiing komen en zich vanuit het volk gaan nestelen in de overheid en derhalve gaan heersen in de samenleving. Wat is democratie (waard) als daaraan een goede basis, gekenmerkt door recht en gerechtigheid ontbreekt? Wanneer het alleen om rechten van het volk, om rechten van de mens gaat, terwijl er geen sprake meer is van besef van Gods recht, heilzaam voor mens en samenleving, dan gaat het fout in de samenleving en kan moderne democratie ook leiden tot een moderne vorm van (geestelijke) tirannie.

Tolerantie

We komen hier te staan voor het probleem van de tolerantie. Hoe ver reikt verdraagzaamheid, hoe ver reikt verdraagzaamheid van christenen als het gaat om heerschappij van kwade krachten, die de samenleving ondermijnen? Al eerder wees ik op een (opmerkelijk) boek, geredigeerd door Marcel ten Hooven, chef van de redactie politiek bij dagblad Trouw, getiteld De lege tolerantie, met als ondertitel 'Over vrijheid en vrijblijvendheid in Nederland'. In zijn eigen bijdrage, 'Op zoek naar een nieuwe inhoud voor verdraagzaamheid', stelt hij, dat zelfbeschikkingsrecht van de mens niet de enige maatstafkan zijn. Wie ervan uitgaat dat er geen kenbare waarheid is, vervalt tot relativisme, zegt hij; dat wil zeggen dat alle morele denkbeelden als gelijkwaardig worden beschouwd. Dat is een spanningsloze, lege tolerantie. Maar intussen wordt zo de moraal van de meerderheid normatief en krijgt deze zelfs kracht van wet.

Wie over zichzelf beschikt, zegt de auteur, beschikt niet zelden ook over anderen. Ten Hooven voert in zijn betoog in de cultuurhistoricus Thomas H. von der Dunk, die zich scherp keert tegen 'het vermaledijde geloof van christenen dat God in de bijbel de waarheid heeft geopenbaard'. Mensen die dat geloven noemt hij 'onmondig'. Hij rekent gelovigen, in het bijzonder orthodox gereformeerden, tot de 'vreemde' culturen, ondanks het feit dat ze - zegt Ten Hooven - sedert de Reformatie een onmiskenbare bijdrage aan de vorming van de Nederlandse cultuur hebben geleverd. Naar de opvatting van Von der Dunk is kenmerk van echte tolerantie het vermogen tot het relativeren, het betrekkelijk stellen van het geloof in een absolute waarheid. En juist dat kunnen gelovigen niet. Wat Von der Dunk echter ontgaat, zegt Ten Hooven, is dat hijzelf geen enkele ruimte laat voor discussie over de juistheid van zijn betoog, omdat hij juist het Verlichtingsdenken als 'de onbetwijfelbare waarheid' poneert. Hij is zelfs van oordeel, dat het de laatste missie van de Verlichting in het Europa van het jaar 2000 is om de confrontatie aan te gaan 'met de laatste eilanden van christelijke rechtlijnigheid'.

Hier ligt de voedingsbodem voor hedendaagse liberale politici van welke snit dan ook. Ten Hooven zegt: 'De ingrijpende ommekeer, die we meemaken is, dat, voor het eerst sinds het christendom de westerse cultuur veroverde, een meerderheid niet meer in God gelooft en de sporen van deze religie beschouwt als een folklore die onherroepelijk zal afsterven'. Christenen komen in een minderheidspositie te verkeren, die steeds verder van hen vervreemd raakt. Hij citeert Kars Veling, de leider van de Christenunie, die zegt dat het voor de culturele meerderheid eenvoudiger is verdraagzaamheid te bepleiten. Die meerderheid vindt immers wat de meesten vinden: 'Hij staat voor op een schip en constateert tevreden dat hij keurig tussen de beide helften van de boeggolf doorvaart'.

Zo echter wordt tolerantie leeg, inhoudsloos, ongenormeerd.

In de laatste politieke debatten (over homohuwelijk en euthanasie) kwam het 'nimmer tot een echt debat', zegt de politiek redacteur van Trouw. Vooral de opstelling van de liberalen, met D66 voorop, was daar debet aan. 'Het patroon in hun optreden is telkens weer dat zij 'respect' aan de opvattingen van CDA, Christenunie en SGP betuigen, om deze fracties vervolgens te negeren en over te gaan tot de paarse orde van de dag.' Vergeten wordt, dat, wanneer het zelfbeschikkingsrecht van de mens voorop staat, dit grote schade kan toebrengen aan andere waarden, dan is de menselijkheid niet veilig meer. Zo treedt een moderne tirannie van de meerderheid op, die aan God noch gebod meer gelooft en dat ook weten wil en doorvertaalt in politiek beleid.

Recht

Tegenover zelfbeschikkingsrecht van de mens staat het recht van God op het leven. Wanneer het zelfbeschikkingsrecht tot tirannie wordt, is er het recht, zelfs de plicht tot verzet. Ik val hier Holdijk helemaal in bij, en dan niet alleen als het gaat om de veecrisis. Als de ontwikkelingen, die nu aan de gang zijn, verder gaan, zal de plicht tot verzet alleen maar sterker worden. Geweldloos, dat wel. En we moeten ons wel afvragen hoe en bij welke gelegenheid het protest gestalte moet krijgen. Een overheid, die zelf degenereert als het gaat om normen en waarden, moet niet vanzelfsprekend op burgerlijke gehoorzaamheid van christenen rekenen, omdat die naar de Schriften zo hoog opgeven van de overheid als het wettige gezag. Gehoorzaamheid aan God en Zijn Woord reikt Hoger. Via de democratie heerst het recht van de sterkste. Zo kan de staat zelfs demoniseren. Dan worden we als christenen geroepen tot publieke strijd tegen de anti-goddelijke machten en krachten.

Kars Veling zegt in een eigen bijdrage in het boek van Ten Hooven: 'Sterke overtuigingen kunnen meerderheden verleiden tot totalitarisme. Maar ook het relativisme (het betrekkelijk stellen van waarheid, v.d.G.) kan totalitaire trekken krijgen. Dat gebeurt als het gaat uitmaken wie toegang krijgt tot de openbare samenleving en tot het debat over de inrichting van de samenleving. Een beroep op de waarde van tolerantie klinkt daarbij mooi, maar is in feite misleidend'. Veling bedoelt, dat vandaag wordt gesteld dat godsdienst buiten de politiek moet worden gelaten. Alsof dat mogelijk is. Want intussen wordt dan de samenleving prijs gegeven aan een godloze tegenreligie. Met een beroep op lege tolerantie.

V.D.G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen