De ondiepte van de gevoelslaag

We spreken niet voor niets van het moderne levensgevoel. Van dat moderne levensgevoel slaat ook iets over op de kerk. Ook daar is toenemende aandacht voor ervaring, emotie, gevoel. Inspelen op gevoelens van hoorders onder de preek of het uiten van gevoelens in de preek is dan teken van echtheid. Dat kan gemakkelijk ook omslaan in vals sentiment.

Nu behoren gevoel en gevoelens helemaal tot het leven in alle verscheidenheid daarvan, in zorgen en vreugden, op hoogten en in diepten van het leven. Wanneer een mens geen gevoel meer heeft - soms'vanwege medicamenten of vanwege stoornissen in de gezondheid - is dat een grote verarming. En zo staat het geestelijke leven ook nooit los van gevoel(ens). Een mens ondergaat een preek en heeft daarbij zijn gevoelens. Wanneer bovendien in de Schrift over de liefde tot God wordt gesproken, worden zowel het hart, de ziel en de krachten van de mens alsook het gemoed genoemd. Van Dale omschrijft het gemoed als 'het binnenste van de mens als zetel van zijn geestelijk gevoel, zijn neigingen, hartstochten en stemmingen', of als zetel van 'alle hogere, tedere aandoeningen' en plaatst dit begrip dan tegenover 'het berekenende verstand'.

Puur menselijk

Geestelijke ongevoeligheid kan moeilijk een kenmerk van geestelijk leven worden genoemd. Het gevoel doet helemaal mee. Het gaat in het geestelijk leven niet puur verstandelijk toe. Maar als het om 'aandoeningen' gaat, kan het om heel algemeen menselijke zaken en gevoelens gaan. Die kunnen soms ook in een preek worden wakker geroepen. Het levensverdriet treft vroeg of Iaat ieder mens. Dat mag in de prediking ook een plaats hebben. Maar betekent dat iets voor het geloof als erop wordt ingespeeld? Tranen worden opgeroepen omdat bewust op het sentiment wordt gewerkt. Een mens kan echter niet (geestelijk) leven van en met zijn verdriet, met louter zijn of haar gevoelens aangaande verliezen, pijn, moeite en tegenslag.

Het woord 'bevinding' is in de gereformeerde traditie misschien wel het meest verhaspelde, want het minst te definiëren of te omschrijven begrip. Maar juist ook deze notie wordt vaak met het gevoel in verband gebracht. Hoe gevoelsmatiger het, in de beleving en dan ook in de verkondiging toegaat, hoe bevindelijker het wordt geacht. Dat heeft zelfs in de geschiedenis van de kerk wel tot mystieke ontsporingen geleid. In de huidige trend om vooral ook bij het (levens)gevoel van de mensen aan te sluiten, kan ook naar mijn overtuiging licht de indruk ontstaan dat vooral gevoeligheid bevindelijk mag heten. Maar bevinding, die bijbels is genormeerd, is toch vooral ook geloofsmatig? Het enige wat zich geestelijk in de mens voltrekt en waarde heeft, is het door de Heilige Geest gewekte geloof. Alleen daaraan is bevinding verbonden. Dat geloof is niet een puur verstandelijke aangelegenheid. Maar neem het geloof weg en er blijft bevindelijk niets over. Het is geen kenmerk van geestelijk leven als het spreken over 'geloof, in de prediking en in het geestelijk gesprek spaarzaam is, laat staan verdacht wordt gevonden.

Indruk

Hoe zit het dan toch met het gevoel in geestelijke zaken? Misschien is een beter woord 'indruk'. Een mens krijgt en heeft indrukken van de eeuwigheid, van de heiligheid en majesteit van God, van eigen zondigheid en nietigheid, van de liefde van Christus, van Zijn verzoenend lijden en sterven, van Zijn heerlijkheid, van het werk van de Pinkstergeest vóór de mens en in de mens. Wanneer die elementen in de prediking aan de orde komen, kan het indrukwekkend toegaan, verwondering en zelfs ontroering wekken. Noem dat bevindelijk. Dat gaat niet buiten hart en gevoel om. Dat blijft niet steken in het verstandelijke, in het aanvaarden van algemene of bijzondere waarheden. De Heilige Geest Zelf komt er in mee om het Woord in het hart te doen landen.

Wanneer de bijbelse noties aangaande het heil in volle diepte en kracht aan de orde komen, behoeft niet op het gevoel te worden gewérkt en zal er zeker geen sprake zijn van vals sentiment. Dat indrukwekkende heeft ook niet te maken met spreekvaardigheid of bijzonder taalvermogen van de prediker. De Schrift gaat in de volle breedte en diepte open, nu eens bij momenten in de Schrift aangaande de leegte van het menselijke leven zonder God, dan bij de liefde van Christus, die in harten van mensen wordt uitgestort en in het leven zichtbaar wordt, dan weer bij de navolging van Christus in de heiliging van het leven. Verkondiging met bijbelse diepte kan als indrukwekkend worden ervaren, ten spijt de vormgeving, hoewel die zeker niet onbelangrijk is. Gevoeligheid kan nochtans oppervlakkigheid inhouden.

Vluchtig

In de jacht van deze tijd nemen velen slechts vluchtig kennis van wat in de dienst des Woords omgaat. Even ruiken aan 'de andere wereld van zondagmorgen'. De middagdienst - op veel plaatsen een leerdienst - staat onder druk, raakt steeds meer aangevochten in vrijwel alle kerken of kerkelijke kringen. Zo ontstaat 'de boodschap en de kloof' ten diepste. Omdat de geloofskennis afneemt. Het gevaar is dan dat middelen worden bedacht om mensen te bereiken of (nog) te binden. Het gevoelsmatige kan dan een sterke(re) rol gaan spelen, ook in delen van de kerk waar 'bevinding' kenmerk is. Het sentiment kan gaan domineren, zonder dat het echt bevindelijk toegaat rondom de heilgeheimen van het Woord, de orde des heils of wat geloof naar de Schriften mag heten. Gevoelsmatige stichtelijkheid kan de inhoud van het Woord gaan overheersen. De een is er gevoelig voor, bij anderen kan het juist aversie oproepen.

Wanneer alle nadruk gaat vallen op het gevoel, zijn - zoals dat in het algemeen bij gevoel toegaat - steeds sterkere prikkels nodig om de gevoelslaag bij mensen aan te boren. Want het gevoel raakt ook snel verzadigd. De gevoelslaag is oppervlakkig, ondiep. In die sfeer slaat ook snel de gewenning toe. Men ziet dat naar mijn waarneming ook binnen de huidige christelijke jongerencultuur. Het gevoelsmatige heeft hier hoge papieren. Dat element wordt ondersteund door een bepaald type muziek. Juist met muziek kan de gevoelslaag van mensen worden geraakt. In de jongerencultuur ziet men dan met name, dat steeds hardere prikkels nodig zijn om de gewenning te boven te komen. Het gaat steeds 'harder' toe. Dan mag de vraag gesteld worden of muziek het Woord nog ondersteunt. Datzelfde geldt overigens voor het lied, dat gezongen wordt. Een boodschap wordt gemakkelijker in een lied overgedragen dan in een gesproken woord. Daar is op zich niets mis mee. Als ook hier maar het Woord blijft domineren en het sentiment maar niet de overhand krijgt. In onze tijd gaat het allemaal vluchtig toe. Alles duurt 'even'. Emotie en sentiment laten op zich geen blijvende indruk na. Dat doet alleen het Woord onder inwerking van de Geest. Daarom mag er binnen kerk en gemeente bijbels wantrouwen zijn ten opzichte van de dominantie van het gevoel. Het is te vluchtig, te menselijk en ik-gericht, het wortelt niet in de diepte, zoals het geloof dat doet. Het geloof wordt wel een bewegelijk ding genoemd, het wordt van alle kanten besprongen. Maar dan is het gevoel, geestelijk gezien, een gevaarlijk ding, omdat het ook zo subjectief is.

Gehoor Het geloof is door het gehoor en het gehoor door het gepredikte Woord van God. En een mens wordt door het geloof gerechtvaardigd, niet door het gevoel. Dat geloof zetelt zowel in het hoofd als in het hart Dat vraagt om geloofskennis. Wanneer God door de profeten in Zijn Woord zegt, dat Zijn volk is uitgeroeid omdat het zonder kennis is, gaat het om de kennis van de levende God, die Zich laat kennen door middel van Zijn Woord. In onze tijd wordt alom geklaagd over afnemend gebrek aan kennis binnen de gemeente. Alle moderne mogelijkheden om een boodschap over te dragen ten spijt, is er minder kennis van het Woord. Omdat ook binnen de kerk, in de jacht van de tijd, steeds vluchtiger wordt geleefd. Dan is er altijd de gevoelslaag nog? Maar het gevoel zet geen zoden aan de dijk. Het geloof graaft dieper. Het stoelt niet op de drassige bodem van het aan wisselende stemmingen onderhevige gevoel, het wiebelt niet op de baren van onstuimig sentiment, maar staat vast op onwankelbare beloften. Die moeten we dan wel kennen en die moeten wel worden aangezegd. Om niet in het moderne levensgevoel te blijven steken, maar dit te boven te komen.

v.D.G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen