Gelijkenissen des Heeren [I]

Zo eenvoudig!?

Gelijkenissen worden door velen onder ons nogal eens beschouwd als een heldere en eenvoudige manier van verkondiging. En er zijn wel eens mensen die zeggen: als dominee niet weet waar hij over moet preken, dan neemt hij maar een gelijkenis. Dat is tenminste gemakkelijk.

De gemeente wil vandaag graag een eenvoudige boodschap van het evangelie horen. Wat we nodig hebben, zo wordt gezegd, is een eenvoudige preek, want de Heere Jezus kon dat ook. En dan wordt nogal eens verwezen naar gelijkenissen die Hij sprak. Door middel van beelden uit het dagelijkse leven heeft Hij de boodschap eenvoudig gebracht zodat iedereen het kon begrijpen. En dat willen we toch graag!? En al die moeilijke termen die de predikanten zo graag gebruiken, daar kunnen we niet zoveel meer mee. Nee, graag een eenvoudig verhaal. Zie de gelijkenis.

Toch niet

Nou, iedere predikant die ermee bezig was, weet dat het maken van een preek over een gelijkenis een hele klus is. En te snel wordt vergeten dat de luisteraars rondom de Heere Jezus het nogal eens uitklagen: 'Waarom spreekt U in gelijkenissen? Vertel ons vrijuit wat U bedoelt'.

En om die bedoeling van de gelijkenis op het spoor te komen, die boodschap die de Heiland ermee voor had; daar ligt juist de moeilijkheid. Zo gemakkelijk leggen wij er nogal wat in, dat helemaal niet bedoeld is. Hoe belangrijk is het om de boodschap, die verborgen is in de gelijkenis, op het spoor te komen.

Ik heb een gelijkenis voor de kinderen wel eens vergeleken met een verrassingsei. Je moet soms behoorlijk trekken en draaien aan zo'n ding, voordat de verrassing eruit komt. Je moet behoorlijk moeite doen om de boodschap van de gelijkenis te verstaan. En wie zal deze ten volle verstaan? Laten we altijd maar bescheiden blijven, en ook in deze vurig bidden om de doorwerking van de Heilige Geest.

In deze artikelen geef ik een aantal overwegingen die mijzelf van nut waren bij het overdenken en bepreken van een paar gelijkenissen. Misschien kunnen ze de lezer wat helpen, zonder dat ik daarbij pretendeer ook maar ergens een ei van Columbus gevonden te hebben. In dit eerste artikel sta ik stil bij de gelijkenis als onderwijsvorm van de Heiland. Een tweede keer willen we nadenken over de vraag hoe we de boodschap van de gelijkenissen op het spoor kunnen komen en in een laatste artikel staan we in het kort stil bij een concrete gelijkenis waarin ik zelf verrassende dingen ontdekte.

Wat is een gelijkenis?

Als het gaat om de vraag wat nu een gelijkenis is, kun je met behulp van handboeken en commentaren wel tot een vrij eensluidende definitie komen. Meestal wordt een gelijkenis zo ongeveer omschreven als 'een verhaal dat ontleend is aan het dagelijkse leven, waarbij deze alledaagse beelden een geestelijke waarheid in zich omdragen'. Een heel aardige definitie is ook: 'Gelijkenissen zijn denkbeeldige tuinen met daarin realistische paden'. Duidelijk is dat het gaat om een verhaal met een boodschap. Moeilijker wordt het om het eens te worden wanneer de vraag wordt gesteld of in een gelijkenis slechts één geestelijke waarheid ligt opgesloten, of meerdere. Anders gezegd: loopt er door die denkbeeldige tuin slecht één tuinpad, of zijn er meerdere?

Bekend is hierbij de uitleg van Augustinus over de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De reiziger in deze gelijkenis is Adam, die onderweg is naar de hemelse stad Jeruzalem. Adam viel echter in de zonde, en reist vanaf dat moment richting Jericho. Hij gaat dus de verkeerde kant op van nature. Hij valt dan in de handen van de ro-vers, dat zijn de duivel en zijn engelen. Dezen beroofden hem, namelijk van zijn onsterfelijkheid.

Enfin, zo krijgt elk beeld uit het verhaal een geestelijke strekking. Alle woorden uit de gelijkenis hebben een bepaalde betekenis. De vraag is of hierbij een gelijkenis recht wordt gedaan. Wordt op deze wijze de boodschap van de gelijkenis niet overwoekerd door allerlei prachtige waarheden die ten diepste juist niet meer datgene zeggen wat de gelijkenis bedoelt te zeggen?

Vanaf de negentiende eeuw werd de opvatting vrij algemeen dat een gelijkenis slechts één punt van vergelijking bedoelt. Het gaat in de gelijkenis om één punt van vergelijking, de rest is aankleding van het verhaal. Er zijn wel verhalen waarin sprake is van een voortgaande beeldspraak, maar daar is dan geen sprake meer van een gelijkenis, maar betreft het een allegorie. Te denken hierbij valt aan de 'gelijkenis' van de wijnstok en de ranken (Joh. 15). In dit verhaal vinden we meer punten van vergelijking, maar dan hebben we het dus over een allegorie. Mijn vraag hierbij is of deze onderscheiding zo stringent gehanteerd kan worden. Mogen we ervan uitgaan dat er in de denkbeeldige tuin van de gelijkenis slechts één pad loopt? Gaan we dan bij voorbaat de gelijkenis al niet in een bepaalde richting duwen? In de bekende gelijkenis van de zaaier zien we toch dat de vier plaatsen waar het zaad valt wel degelijk alle vier een geestelijke betekenis aanduiden (Mark. 4). Zal ook niet elke gelijkenis op zichzelf onderzocht moeten worden op haar boodschap en haar eventuele meerdere punten van vergelijking?

Het is toch ook heel goed mogelijk dat een gelijkenis één duidelijke boodschap in zich heeft, maar dat tegelijk meerdere beelden een ondergeschikte betekenis in zich dragen. Gelijkenissen zijn niet zo eenvoudig te verstaan, maar laten we er voor oppassen vooraf het verhaal in een bepaald keurslijf te dwingen, waardoor mogelijkerwijs ons de boodschap zou ontgaan.

Gelijkenissen in het Oude Testament

In het Oude Testament tref je niet veel gelijkenissen aan. Zeker wordt er regelmatig gebruik gemaakt van een bepaalde beeldspraak, maar een tot verhaal uitgewerkte beeldspraak kom je niet veel tegen. Eigenlijk komen we in het Oude Testament niet veel verder dan een viertal gelijkenissen. We denken dan aan de gelijkenis van de bomen (Richt, g : 8-15); van de rijke man en het ooilam (2 Sam. 12 : 1-4); van de onvruchtbare wijngaard (Jes. 5 : 1-7) en van de twee arenden en de wijnstok (Ezech. 17:1-10).

Het onderwijs van Christus

Het is duidelijk dat in de evangelieën veelvuldig gelijkenissen voorkomen. Over het aantal bestaat zelfs verschil van mening, aangezien niet altijd volkomen duidelijk is waar een bepaalde beeldspraak overgaat in een uitgewerkt verhaal.

Gelijkenissen hebben een belangrijke plaats gehad in het onderwijs van de Heere Jezus Christus. Naast de vele wonderen en tekenen die de Heiland heeft opgericht, heeft Hij op vele momenten de scharen onderwezen.

Dit onderwijs van de Heere Jezus gebeurde met een absoluut gezag. Wanneer Hij Zijn woorden sprak, gebeurde dat op een dusdanige wijze dat er ook geen tegenspraak mogelijk was. Hij leerde hen immers als de machthebbende en niet als de schriftgeleerden (Matth. 7 : 29). Voortdurend zullen we moeten verstaan dat Zijn prediking niet maar een redevoering was die je naar believen kon aanhoren en eventueel ook wel naast je neerleggen. De woorden die Hij sprak waren en zijn van een dusdanig gewicht dat onverschilligheid dodelijk is.

Binnen dit onderwijs van de Heiland hebben de gelijkenissen een belangrijke plaats ingenomen. Ook gelijkenissen zijn niet maar een of ander soft verhaal datje zo leuk kunt toepassen in het dagelijkse leven. Het zijn geen verhalen om het volk te vermaken, zoals wij misschien wel eens zoeken naar een mooi verhaal om de preek wat aantrekkelijker te maken. Gelijkenissen zijn opgenomen in de prediking van de Heere Jezus en daarom verhalen met goddelijke dynamiek geladen. We komen daar nog op terug. Het feit dat de Heere Jezus dit onderwijsmiddel gebruikte, moet ons ook al aan het denken zetten. Het zal zeker waar zijn dat de joodse rabbi's ook gelijkenissen vertelden aan hun studenten, maar volkomen nieuw is het feit dat de Heiland ze vertelt aan het 'gewone' volk. En misschien ligt er wel een zekere ironie in wanneer we bedenken dat Hij ze vooral ook uitspreekt wanneer Hij geconfronteerd wordt met de vrome joodse leiders. Het blijft een wonderlijke zaak, ook voor de discipelen, dat de Heere Jezus gelijkenissen vertelt aan het volk. Vandaar ook die verbaasde uitroep: 'Waarom spreekt Gij tot hen door gelijkenissen'? (Matth. 13 : 10). Gelijkenissen vereisen toch altijd een zeker uitleg en nadere toelichting! De volgende keer komen we hier op terug.

A. BLOEMENDAL, MEEUWEN

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen