J. Koolen, Jacobus Fruytier (1659-1731)

Ds. J. Kooien heeft het aanbreken van zijn emeritaat kennelijk beschouwd als het begin van een langdurig studieverlof. Een rijpe vrucht daarvan is de theologische biografie van Jacobus Fruytier, een markante vertegenwoordiger van de Nadere Reformatie. In zijn woord vooraf maakt hij ons deelgenoot van zijn zorg, dat de liefde voor de kerkgeschiedenis tanende is. Dat deze waarneming wat hem betreft zeker niet opgaat, mag duidelijk worden uit de enthousiaste wijze waarop hij zich aan een onderwerp van de kerkgeschiedenis heeft gewaagd. Hij heeft een 'bekende naam' uit de periode van de Nadere Reformatie - velen die de oude schrijvers niet vreemd zijn kennen de titels van zijn 'bestsellers' - tot een beter bekende persoon gemaakt. Hij heeft Fruytiers leven en werken zeer grondig bestudeerd en zo zijn persoonlijkheid een veel beter reliëf gegeven dan hij doorgaans onder historici heeft gehad. Vaak weet men niet veel meer van Fruytier te vermelden dan dat hij een partijdige en vooringenomen, twistzieke schrijver was. Kooien heeft Fruytier veel meer recht gedaan, door hem als man van zijn tijd te tekenen in zijn betrokkenheid bij diverse belangrijke theologische discussies, die aan het begin van de achttiende eeuw zoal speelden. Daarbij was de positieve waardering van de menselijke rede vaak een oorzaak van bezorgdheid en een aanleiding tot polemiek bij diegenen die vanuit de waarheid van de Schrift en de kracht van de gereformeerde confessie, daar heel wat minder fiducie in hadden. Tot deze laatsten behoorde ook Fruytier, hoewel Kooien laat zien, dat ook hij niet ontkwam aan invloeden van het rationalisme. Het was kennelijk zozeer het zuurdeeg in het denken van die dagen, dat bestredenen en bestrijders elkaar met eendere wapenen bevochten. Fruytier stond in de polemieken waaraan hij duchtig deelnam in de traditie van Voetius, de anti-cartesiaanse lijn van theologiseren. Hoewel, hij was geen enghartige voetiaan, bij hem is ook te merken dat hij een voorstander is van de synthese van voetianen als coccejanen. Ook zijn waardering voor de Engelse Richard Baxter laat zien, dat we Fruytier zeker niet tot de meest strenge vertegenwoordigers van de gereformeerde traditie moet rekenen. Koolen noemt hem dan ook een irenisch man. Dat is gezien de inhoud van zijn boek een enigszins discutabele karakterisering, omdat een groot deel van zijn boek gevuld is van de felle discussies waarin Fruytier betrokken werd. Met Verschoor, Roell, Lampe was hij in fel debat. En hij werd zelfs door de synode onder censuur gezet omdat hij zonder wettige goedkeuring zijn Sions Worstelingen had uitgegeven, een boek dat gezien het heersende verlangen naar pacificatie in de tegenstellingen binnen de kerk, veel te polemisch werd geacht.

Fruytier heeft door zijn vele publicaties in zijn dagen, en tot lang daarna grote invloed gehad. Vooral in zijn visie op de geschiedenis van kerk en volk in Nederland staat hij in een traditie mannen als Van der Velden en Witsius, die Gods oordelen, maar ook Gods wonderlijke ingrijpen in Nederlands historie hebben beschreven in het perspectief van Nederland als een soort van Israël. Zijn Israël-visie, zo laat Kooien zien, was een andere dan die van zijn tijd- en plaatsgenoot in Rotterdam, Wilhelmus a Brakel. Fruytier gaf ook blijk van zijn zorg en ook bezorgdheid om de jeugd in zijn Salomons Raedt aen de Jeugt, een waarschuwend boek met een evangelisch-pastorale ondertoon, dat volgens Kooien ook voor vandaag nog volop actueel is.

Koolen komt tot de conclusie dat we Fruytier een 'rechtgeaarde voetiaan, mogen noemen, maar geen 'streng voetiaan'. Hij was er een met eigen stijl. De grondige wijze waarop Kooien zijn studie heeft verricht dwingt diep respect af. Soms zijn de 'noten' bij een studie slechts kleine aantekeningen, die datgene wat in de tekst gezegd wordt nader adstrueren. Kooien heeft echter bijzonder veel informatie in zijn noten gestopt. Eigenlijk zou iemand die dit boek bestudeert ze ook alle moeten lezen. Ik heb bij de lezing van het boek wel eens even gedacht: misschien zou de inhoud van de noten wat meer nog in de tekst kunnen zijn verwerkt. De zogenaamde 'biografisch-thematische behandeling' heeft soms ook wel bezwaren. Als de biografie de thematiek soms te veel dirigeert kan het wel eens voorkomen dat de lezer op sommige momenten nog wat meer informatie zou willen hebben over de inhoudelijke thema's. Ik vond bijvoorbeeld de aandacht die de analyse van de inhoud van Fruytiers geschriften in deze studie krijgt wel eens wat te summier en versnipperd. Als Koolen beschrijft hoe bijvoorbeeld een boek als Sions Worstelingen hem grote problemen heeft gegeven in de kerkelijke wereld, dan zou ik als lezer graag nog iets meer van die inhoud willen weten dan nu gegeven is. Iemand die Fruytiers geschriften alle gelezen heeft en kent, zal dit wellicht minder een bezwaar achten. Deze kritische opmerking over de methode van dit boek is echter geenszins bedoeld om de waardering minder te laten zijn. Er mag gezegd worden dat drs. Koolen erin geslaagd is om een goede, verantwoorde en tegelijk ook voor een breed publiek toegankelijke bijdrage aan de kennis van de Nadere Reformatie te leveren. Hopelijk is hij nog niet uitgestudeerd en zal hij in de toekomst nog van zich laten lezen.

Het boek is mooi (met illustraties) uitgegeven, en heeft, gezien de uitvoering, een opvallend gunstige prijs. Van harte aanbevolen!

M. A. VAN DEN BERG

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen