Uit de pers

Islam en eindtijd

Eén van de gevolgen van de afschuwelijke gebeurtenissen van n september is de grote aandacht die de islam krijgt in de pers en andere media. Dat is op zich een positieve ontwikkeling. Onkunde en onwetendheid scheppen al te makkelijk een vijandbeeld waar niemand wijzer van wordt. We leven zelfs in een informatiemaatschappij te makkelijk bij karikaturen. Je constateert dat velen de islam als een bedreigende religie ervaren. Nu is angst altijd al een slechte raadgever geweest. Angst wordt gevoed door onkunde. Daarom is bezinning op wat de islam werkelijk is en bedoelt te zijn van groot belang. In Hervormd Nederland van 6 oktober 2001 staat een boeiend gesprek te lezen dat redacteur Jan Goossensen heeft met de Utrechtse hoogleraar • missiologie prof. dr. Jan A. B. Jongeneel. Als opschrift krijgt het gesprek mee: De islam komt ons steeds meer op de huid te zitten. De terreur die New York en Washington trof zou niets met religie te maken hebben. Maar prof. Jongeneel denkt daar anders over. Hij baseert dat op een apocalyptische stroming binnen de islam. Jongeneel ziet in de aanslagen van n september een waarschijnlijk gevolg van consequent doorgevoerd 'eindtijddenken' in de islam. Hij baseert deze opvatting onder andere op een in 1974 verschenen boek van Ali Akbar, een orthodoxe en fundamentalistische soenni-moslim. Volgens prof. Jongeneel is het een belangrijk staaltje van apocalyptisch denken in de islam na 1945. Ik citeer enkele regels uit de samenvatting die Jongeneel van Akbars boek geeft: 'Het Westen, vooral de Verenigde Staten, is de antichrist die over de gehele mensheid atheïsme, materialisme en sensualisme uitstort. Het Westen voert de mensheid van God af en maakt de wereld immoreel: zie de seksindustrie en het economisch imperialisme. (...) Het boek roept het christelijke Westen op zich voor Allah te verootmoedigen'. Jongeneel vindt het spreken over 'terreur' die bestreden moet worden (en intussen ook bestreden wordt) eigenlijk geen gepast antwoord. Het Westen zal een moreel en religieus antwoord moeten geven en tegelijk aan zelfonderzoek doen. Moet het Westen niet vragen om vergeving in plaats van zich op te maken voor vergelding? aldus prof. Jongeneel.

In het gesprek komt het geweld aan bod dat toch ook het christendom in haar geschiedenis zo ontsierd heeft, om het maar voorzichtig te zeggen. Moslims, aldus prof. Jongeneel, kunnen tot op zekere hoogte en binnen duidelijke grenzen geweld legitimeren met een beroep op Mohammed en de koran. Geweld speelde al een rol in het leven van Mohammed, althans in het tweede deel, toen hij van Mekka naar Medina ging. De verspreiding van de islam, vanaf het ontstaan in 632, is ook niet zuiver vreedzaam verlopen. Het christendom kent vanaf het Nieuwe Testament toch veel meer een sterk vredestichtend accent.

'Dat tekent volgens u de verschillende positie van islam en christendom? "De islam is een godsdienst die het hele sociaal-economische en politieke leven ordent en onder controle wil krijgen. Daarin verschilt het van het christendom. De wetgeving van de islam gaat in verscheidene moslimlanden boven de seculiere regelgeving van de Verenigde Naties.

Het christendom legt meer de nadruk op spiritualiteit en ethiek dan op wetgeving. Het christendom kan, om het zo te zeggen, volledig beleefd worden met een boekje in een hoekje. Weliswaar zijn er in Europa perioden zoals de Middeleeuwen geweest waarin de hele maatschappij gestempeld was door het christendom, maar dat was eerder een samenleving en cultuur die teruggingen op Constantijn dan op het Nieuwe Testament.

Sinds de Verlichting heeft het Westen de koppeling tussen godsdienst en politiek, en zeker tussen kerk en staat, principieel losgelaten. Hier en daar zie je nog theocratische politieke partijen zoals de SGP, maar die hebben nauwelijks invloed. Het christendom kent ook wel politieke theologen, zoals Dorothée Sölle, maar dat zijn mensen die zich schikken naar de regels van de democratische samenleving."

Sommigen denken dat de scherpe kantjes er bij de islam vanzelj ivel af zullen slijpen. Het ontstaan van een liberale of polderislam is gewoon een kwestie van tijd.

"Dat is de visie van mensen die denken dat de plurale samenleving die in het Westen sinds de Verlichting is opgebouwd, geleidelijk overal ingang zal vinden. Ik betwijfel dat. In een groot deel van de islamwereld worden alternatieven van de islam nog steeds niet toegestaan. Ik zie een tweedeling ontstaan. In het kader van de globalisering schept het Westen, binnen zijn democratische kaders, ruimte voor andere religies dan bijvoorbeeld het christendom. Maar het is een misverstand te denken dat dat elders ook automatisch gebeurt. De meest extreme landen waarin godsdienst de politiek fundamenteel beheerst, zijn Iran, Afghanistan en Saoedi-Arabië. In Afghanistan is, behalve de oude boeddha-beelden, ook de enige protestantse kerk van Kaboel gesloopt.

Saoedi-Arabië is de modelboerderij van de islam. Mekka en Medina liggen er. Als je ziet hoe streng daar andere religies worden onderdrukt, belooft dat niet veel goeds. Duizenden migranten uit landen als de Filipijnen en Korea werken er, maar ze mogen niet hun eigen godsdienst in het openbaar belijden. Er wonen ook christelijke Palestijnen, hetzelfde verhaal. In het hele land mag geen bijbel worden verkocht. Bijbels zijn contrabande. Neem Indonesië. Officieel is het nog een Pan tja Sila-staat, gebaseerd op Soekarno's grondwet van de vijfzuilen, volgens welke alle religies dezelfde rechten hebben. Maar de praktijk gaat sinds kort een andere kant op. Atjeh krijgt min of meer de status

van een islamprovincie, met eigen wetten. Hetzelfde gebeurt in Afrika, met name in Noord-Nigeria. Ook daar is een stuk van het land de facto onder islamitisch bestuur gesteld. Stel je eens voor, dat we in Nederland dat voorbeeld zouden volgen en bijvoorbeeld één stad of provincie waar veel moslims wonen, een eigen rechtssyteem zouden toekennen. Dat is toch onbestaanbaar? '"

Prof. Jongeneel reageert terzijde op de recente opiniepeilingen onder moslims in ons land gehouden, waaruit bleek dat tien procent begrip zou hebben voor de terreuraanslagen in Amerika. Dat heeft hem niet verbaasd.

'De strafrechtdeskundige Ellian uit Amsterdam maakt een onderscheid tussen de islam als religie en de islam als politieke kracht. "Dat onderscheid is volledig terecht, maar staat haaks op wat veel moslims geloven en denken. Veel meer dan in het christendom zijn in de islam religie en politiek met elkaar verbonden. Kijk naar de hoofddoekjesdiscussie. Een religieus symbool wordt voor sociale en politieke doeleinden gehanteerd. Het wordt een emancipatorisch strijdmiddel buiten de moskee. Ik begrijp niet dat West-Europa in het algemeen en Nederland in het bijzonder het voorbeeld van Turkije niet volgt, dat religie en politiek duidelijk scheidt en hoofddoekjes in het openbaar verbiedt. Van Turkije kunnen we in dezen veel leren."

Wat moet er volgens u gebeuren om de ve houdingen tussen moslims en niet-moslims in Nederland te pacificeren? "In de eerste plaats moeten we ervoor oppassen dat we een deel van de islam aanzien voor de hele islam. Verder moet er op beleidsniveau veel meer kennis komen over de islam. Je moet toch weten wat de achtergronden zijn van het recente terrorisme. Wil je dat uitroeien, dan moetje je ook in extreme varianten van de islam durven verdiepen. Cellen daarvan zijn ook in Nederland aanwezig. We kunnen niet blindvaren op de BVD. Het probleem is ons aller verantwoordelijkheid."

Wq^rom zouden fundamentalistische mos lims een dialoog met ketters, dat wil zegge christenen en heidenen, willen aangaan? "Akbar schrijft in zijn boek dat hij respeet heeft: voor mensen die een diepe godsdienstige overtuiging hebben. Dat geldt ook omgekeerd. Voor christenen is, volgens het bijbelboek Handelingen, Jezus niet de laatste profeet. Een gesprek over het profeetschap van. Mohammed is nodig en mogelijk. Dat is nog wat anders dan moslim-terroristen de andere wang toekeren. Toch kan dat ook. Bekend is het verhaal van de anglicaanse bisschop van Iran, Deh Quani, wiens zoon in de jaren zeventig werd vermoord. Het zal niet gebeuren, zei hij, dat ik de haat in mijn hart toelaat. Na de gewelddadige dood van zijn zoon was hij nog meer overtuigd christen dan hij was. Nou, dat zijn toch inspirerende woorden? "

Hoe moet die dialoog vanuit de christelijke traditie er uit zien? "Vanuit het christendom moeten we niet ons eigen geloof aanpassen of wegpoetsen? Zoals een echte Chinees met echte stokjes wil eten, moeten christenen niet op een soort grootste gemene deler willen uitkomen. Anders beland je in gemeenschappelijke bijeenkomsten met gereduceerde teksten waarbij al het zogenaamd aanstootgevende is weggelaten. De eigenheid van iedere partij is dan zoek. Maar die moet overeind blijven en gerespecteerd worden. Ook moslims zijn daarmee gediend."

Onwillekeurig kom je dan in een soort c petitie terecht. Is dat wenselijk? "We moeten ons niet door competitiestrijd laten leiden, maar tegelijk niet r- vergeten dat de islam in competitie met het christendom is geboren. Voor het christendom is er volgens mij slechts één manier om te overleven. Dat is: terug naar de essentie En dan kom je uit bij begrippen als vergeving, verzoening, ook richting moslims. De diepste kracht van het christendom ligt op het vlak van de spiritualiteit. Potentieel heeft het christendom naar mijn mening oneindig veel meer te bieden dan de islam Voor christenen is God liefde, die is voorgeleefd door Jezus, tot aan zijn dood aan het kruis toe. In de islam is het Woord boek geworden, de koran; in het christendom is het primair vlees geworden. Daarbij - is de bijbel een gevarieerder en rijker n boek dan de koran. Dat is objectief vast te stellen: tientallen mensen hebben in de loop van eeuwen er een bijdrage aan geleverd. Anderzijds valt het steeds weer op dat moslims veelal dieper gelovig zijn dan christenen. Wij zijn sterk geseculariseerd. Bij hen is de zorg voor familie en naasten sterk. De overgave aan God is ook groot. Daar kunnen wij van leren. Tegelijk is de islam nogal legalistisch: zoveel keer per dag moetje bidden en zo. Dat spreekt ons minder aan.'"

De islam is in Nederland niet meer weg te denken, aldus prof. Jongeneel. 'Wereldwijd is het percentage moslims van 1900 tot 2000 gegroeid van n naar 17 procent van de wereldbevolking. Voor 2040 wordt 20 procent voorspeld. Er staat ons dus nog wat te wachten. De islam komt ons steeds meer op de huid te zitten. Dat vraagt om meer studie, meer omgang met elkaar en ook elkaar de waarheid durven zeggen'.

'De oprukkende moderniteit strijkt niet vanzelf alle plooien glad? "O nee. De hoofddoekjes voor vrouwen bijvoorbeeld zijn heel modern! In Indonesië zag je vroeger geen hoofddoekjes. Nu is heel Java er vol mee. Maar goed, dat is misschien nog een uiterlijk verschijnsel. Maar wat weten we eigenlijk van de innerlijke overtuiging van moslims in ons land? Van wat bijvoorbeeld in de moskeeën en om- op islamitische scholen wordt geleerd? En hoe kom je daar achter? Niet door de BVD er op af te sturen. In de Verenigde Staten zijn alle senatoren lid van een kerk of van de synagoge en hebben daarom mogelijk een betere antenne voor wat moslims bezielt. In Nederland is de onkunde groot. De paarse politiek heeft geen oog voor de eerste en laatste vragen van het leven van moslims. Geseculariseerde Nederlanders denken dat Nederland de voorloper is van een wereldwijde secularisatie, die onvermijdelijk komt. Ik waag dat te betwijfelen. De groei van het christendom in de Derde Wereld en de renaissance van de islam wijzen in een andere richting.

Bij de renaissance van de islam behoort ook de renaissance van de apocalyptiek, met de desastreuze gevolgen van ii september. Deze gevolgen moeten niet resulteren in moslim-mijding, maar in een omgaan met elkaar dat perspectief biedt voor de komende ge-

neraties. Vrede en gerechtigheid voor allen, daar gaat het om.'"

Een leerzaam en boeiend gesprek vanuit een milde betrokkenheid op de realiteit waarin we na n september met wrede hand verwikkeld zijn geraakt. Nu de vergeldingsacties intussen begonnen zijn in Afghanistan en de heftige reacties in moslimlanden per dag toenemen, is er alle reden te onderstrepen wat prof. Jongeneel zegt: gelding alleen kan geen adequaat antwoord zijn. Het Westen zal niet kunnen ontkomen aan zelfonderzoek en bezinning op de kritische vragen die de islam ons stelt.

J. Maasland

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen