Uit de pers

Psalmen
Weer verschenen er themanummers van tijdschriften over de Psalmen. Om te beginnen vragen we aandacht voor een prachtig nummer van het christelijk literair tijdschrift Liter (2001 nummer 19). Gerda van de Haar (red.) gaf het als titel mee: Geluk met hem die niet meeloopt, ontleend aan een vertaling van Judith Herzberg van Psalm 1. In haar inleiding op dit themanummer verantwoordt ze de opzet: liturgie en literatuur hebben gemeenschappelijk dat ze teksten en werkelijkheid op elkaar aan laten sluiten. De poëzie die in dit nummer geplaatst wordt heeft te maken met, is geïnspireerd door de Hebreeuwse psalmen. Verder worden psalmen op hun literaire structuur en inhoud besproken. Ook is er aandacht voor 'de doorwerking van het psalmgenre in literatuur, muziek en liturgie'. Hoe interpreteer je in het heden de psalmen? Ik las deze week nog een Psalm bij een zieke, die heel treffend reageerde met: Psalmen komen zo dicht bij je hart. Ik denk ook aan de titel van het boek van prof. dr. Joh. de Groot, ooit oudtestamenticus aan de RU van Utrecht: In de binnenkamer van het Oude Testament. Om dan ook nog maar weer een keer de veelgeciteerde uitspraak van Luther te herhalen: In de Psalmen kijk je de heiligen in hun hart.
Over de interpretatie van Psalmen schrijft ds. Klaas Touwen (Ellecom en De Steeg) een aantal interessante dingen.

'Er is niets zo vervelend als de "actualisering" van een tekst. Dominee gaat na de uitleg over tot de toepassing. Het grandioze verhaal verkruimelt tot een net iets te kleine moraal, zodat de gemeente er de komende week "iets mee kan". Alsof déze werkelijkheid toetssteen is. Alsof de tekst zichzelf moet rechtvaardigen ten overstaan van de waan van vandaag en morgen. Alsof de actualiteit de Schrift pas relevant maakt. Iedere "toepasselijke" tekst is er met de haren bij gesleept. Het past nooit.
Liturgie raakt aan een wonderlijke eenheid van tijd en plaats. "Och of gij heden naar zijn stem hoordet" (Psalm 95: 7). Dat door "zijn stem" gekwalificeerde heden is niet te reduceren tot de levensdagen van de psalmist. Als die psalm gezongen wordt valt dat heden samen met dit heden. En als de apostel vanaf de lezenaar het woord neemt, met gezag: Maar thans... is er toch echt iets meer aan de hand dan dat een meneer of mevrouw netjes uit een eerbiedwaardig boek voorleest. Paulus zelf staat daar te oreren. De man of vrouw op de kansel zal er straks de handen aan vol hebben hem nader te nuanceren, tegen te spreken, de lezing in een historisch verband te plaatsen. Maar de acte van het lezen en zingen zelf verzet zich - theatraal! - tegen die (noodzakelijke) relativering.
De schriftlezing, gelezen en gezongen, is een gestalte van de communio sanctorum, "de gemeenschap der heiligen". De gemeente hier voor het altaar heeft David en al die anderen in haar midden. Schriftuitleg is dan ook niet het eenrichtingsverkeer waarmee een tekst van ooit naar hier versleept wordt, maar is een gesprek tussen alle bij deze tekst betrokkenen, waarbij niet van tevoren vaststaat dat de gewijde bijbelschrijvers het laatste woord hebben.
"Dubbele hermeneutiek" heet dat. De schrijver en de redacteur en allen die de tekst hebben overgeleverd, gezongen, voorgelezen, gehoord, er met opgetrokken wenkbrauwen het hunne van hebben gedacht, zijn tijdgenoten van de gemeente in wier midden dit schriftwoord vandaag opklinkt. En wie legt wie nu uit? De lezer de tekst? Of de tekst de lezer? Of ik die psalm versta is niet zo belangrijk. Dat die psalm mij verstaat! In dit zinsverband te leven is mij onnoemelijk veel liever dan wat ik verondersteld wordt "ermee te kunnen". Wij zijn de eersten niet die deze psalmen op de lippen nemen. De Messias zelve is de eerst aangewezene om zo te zingen en te bidden. De psalmen zijn de gebeden van de Messias. Dat is een joods gedachtegoed, oudtestamentisch verankerd. En het evangelie sluit zich daarbij aan. Jezus bidt psalmen. "Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten?" Dat is niet slechts een enkele regel. Het is de eerste regel van Psalm 22 en daarmee de gangbare aanduiding dat die hele psalm bedoeld is. In het "ik" van de psalmen begint het Messiaanse leven te zingen. Wie de psalmen meezingt verenigt zich met de stem van de Messias. Daar is toch de hele liturgie om begonnen.'

Niet alles wat hier gezegd wordt zou ik helemaal voor mijn rekening willen nemen. Maar wel boeit de gedachte dat we al lezend en zingend ons voegen bij hen die ooit als eersten en later de eeuwen door deze liederen op hun lippen hebben genomen. Al zingend wordt een gemeenschap ervaren die bindt aan de God die ons dit liedboed schonk en een gemeenschap met allen die zichzelf verstaan hebben geweten door wat hier geschreven staat. Psalmen zing je in de gemeenschap van de kerk der eeuwen.

Latijns-Amerika en Afrika
Het tweede tijdschrift waarvan een themanummer verscheen gewijd aan de Psalmen is Interpretatie (Tijdschrift voor bijbelse theologie), januari 2002, 10e jaargang nr. 1. Mij trof een bijdrage van Hans de Wit (docent contextuele theologie aan de VU) onder de titel: Van de Bron naar de Zee (Psalmen gelezen in Latijns-Amerika en Afrika). Hij vraagt aandacht voor de wijze waarop christenen in andere culturen buiten de sfeer van wetenschap en liturgie om zich de Psalmen toe-eigenen.

'Psalm 91 heeft als centraal thema angst en veiligheid. De zanger (zangeres?) schreeuwt om veiligheid, vooral in de verschrikking van de nacht (91: 5). Er wordt gesmeekt om redding uit "de strik van de vogelvanger", om gevrijwaard te blijven van besmettelijke ziekten (vs. 3), om niet gebeten te worden door ongedierte (vs. 13). Was er maar iemand die je beschermt (vs. 9)! Toen in een krottenwijk in Belo Horizonte (Brazilië) een groep prostituees, mishandeld en geslagen door de politie, het huis van de zusters Vicentinas binnenvluchtte, vroegen ze een van de zusters Psalm 91 voor te lezen. Terwijl de psalm voorgelezen werd, raakten de jonge vrouwen zo over de tekst in gesprek, dat ze bijna geen ruimte lieten voor de lezing. De tekst weerspiegelde heel hun ervaring en leed. Aan het eind van de lezing vroegen ze: "Zuster, lees de tekst opnieuw, nu zullen we u niet onderbreken". Toen ze klaar was, zeiden ze: "Bedankt zuster, het heeft ons erg geholpen". Wat de zuster deed beperkte zich tot het lezen van de psalm en ruimte bieden voor gesprek. "Het heeft ons erg geholpen"! De prostituees uit Belo Horizonte geven gestalte aan een alternatieve leestraditie van de psalmen. Er ontstaat een nieuwe hermeneutische circulariteit. Als magnetische deeltjes hechten allerlei woorden van de tekst zich aan de ervaring van deze vrouwen. De tekst wordt tot een nieuwe foto. Het voorbeeld kan model staan voor wat de laatste decennia onder een aantal Latijns-Amerikaanse christenen is gebeurd. De lezing is spontaan en op actualisering gericht, er vindt onmiddellijke identificatie plaats. Men verbindt de eigen ervaringen van strijd, sociale uitsluiting en armoede met de tekst. Men leest gemeenschappelijk en zoekt naar sporen van lotgenoten. Voor wie er niet leeft is het niet gemakkelijk om zicht te krijgen op deze wijze van omgaan met de Schrift.'

Misschien bent u al lezend geneigd te denken: kun je zo de Psalmen wel verstaan, mag je ze zo wel toepassen? Maar dan vergeten we dat wij, die staan in een bevindelijke traditie, gekleurd door Reformatie en Nadere Reformatie, het vanzelfsprekend zijn gaan vinden dat we in de Psalmen 'de weg van Gods volk' zijn gaan inlezen, zonder ons daar ook altijd bij af te vragen wat er eigenlijk staat en bedoeld wordt.
Ook in Afrika zijn de Psalmen geliefd, bijvoorbeeld onder Afrikaanse christenen in de krottenwijken van Nairobi.

'In Oost-Afrika wordt het verhaal verteld van een dorpsvrouw die altijd rondliep met een bijbel op haar hoofd. "Waarom toch altijd de bijbel? ", vroegen de buren. "Er zijn zoveel andere boeken die je kan lezen." De vrouw knielde, hield de bijbel boven haar hoofd en zei: "Natuurlijk zijn er veel boeken die ik zou kunnen lezen, maar er is maar een boek dat mij leest!"
De bijbel is een onvoorstelbaar populair en belangrijk boek onder christenen in Afrika. De bijbel wordt gebruikt om boze geesten te verdrijven, men neemt de bijbel mee in het donker de straat op, of op reis, in handtassen of in de auto. Men legt een bijbel onder het kussen. Ouderlingen hebben in kerken de bijbel in tassen om hun schouder hangen als ze dienst doen. Mbiti heeft ooit gezegd dat de bijbel de meest directe en meest invloedrijke factor is geweest in het leven van de Afrikaanse kerken. "Is it in the Bible? " is een kernvraag van Afrikaans christendom.'

'In Afrika is de laatste decennia veel in beweging op het gebied van exegese en hermeneutiek', aldus De Wit. 'Naast meer bevrijdingstheologische bijdragen wordt onderzoek gedaan naar verwantschap tussen de Afrikaanse en bijbelse cultuur. Mensen kijken naar 'Afrika in de Bijbel'. Voor elke gelegenheid is er wel een psalm.

'Hoe leest men de psalmen in deze kerken? De leessleutels zijn niet liturgisch of christologisch, - dat laatste op de meest rigide wijze in de Koptisch Orthodoxe Kerk van Kenya - , maar worden bepaald door het bedreigde, kortstondige leven en de worldview die ermee samenhangt. De psalmen worden niet onderscheiden naar literaire genres, maar in "bescherming biedende", "curatieve", "therapeutische" en "succes-psalmen". Voor elke kwaal en elk gevaar een psalm. Bij maagpijn en een gezwollen buik leze men de Psalmen 1, 2, 3, 20 of 40; bij examens Psalm 4, 8 of 23; bij onvruchtbaarheid Psalm 51; bij chronische ziekte Psalm 21. Waar in de Koptisch Orthodoxe Kerk in Kenya Psalm 109 verbonden wordt met lijden en opstanding van de Heer en gelezen wordt in de Goede Week, behoort deze zelfde psalm, volgens Chief Ogunfuije, tot de zogenaamde "Protective Psalms" en kan gebruikt worden tegen de vijanden. Dit alles gaat gepaard met rituelen die vaak 's nachts voltrokken dienen te worden, bij maan- en kaarslicht, over brouwels van kokosnootmelk, koeienurine en bakolie die men over het lichaam moet uitsmeren.
Zo worden, in het donker van de Afrikaanse nacht, psalmteksten op verrassende wijze geactualiseerd. Ook dit soort leestradities zijn voor de exegese betekenisvol. Men denke slechts aan de vraag naar de macht en kracht van teksten in een orale cultuur. Een aantal factoren bepaalt het leesproces in deze kerken. Cultuur is een dominante factor, maar ook kerktraditie. De tekst wordt als letterlijk geïnspireerd gezien, - in de Afrikaanse cultuur iets anders dan in het Westen - ; men leest niet literair, maar associatief, in stukken en brokken, een woord is genoeg voor actualisering; men leest individualistisch, er is geen verwijzing naar het metaniveau van de politiek of het sociaal-economische. Maar men leest ook "bevrijdend", er is sprake van een Afrikaans inculturatieproces dat wil ontsnappen aari de door het Westen bepaalde leestradities.'

Eigenaardig: wie achter in een psalmboek kijkt waar onze oude berijming in is opgenomen, vindt daar ook allerlei aanwijzingen om Psalmen te lezen 'in vruchtbare tijden' of 'in tijden van schaarsheid' of 'wanneer men met laster bezwaard is' etc. etc. Mensen hebben altijd en overal de neiging (gehad) om wat men leest en zingt toe te passen op eigen leven en omstandigheden, ongeacht cultuur en traditie. Dat te beseffen dwingt ons kritisch te blijven naar eigen traditie en open te staan voor wat uit andere culturen en tradities geboden wordt. Wij zijn niet de enigen in de grote wereld van onze God die de Bijbel lezen en trachten te verstaan.

J. MAASLAND
P.S. Voor wie interesse heeft of kreeg: Liter en Interpretatie zijn beide uitgaven van Boekencentrum Uitgevers, Zoetermeer, Postbus 29, 2700 AA Zoetermeer, tel. 079- 3615481.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen