’Als een gedicht’

Meditaties vormen onder de theologische en stichtelijke geschriften een eigen genre. Een meditatie is geen bijbelstudie al vraagt een goede meditatie wel een diepgaande oefening in het luisteren naar de bijbeltekst. Het is geen preek, al zitten er elementen in die vruchtbaar zijn voor een preek. Trouwens in de preekvoorbereiding is meditatieve bezinning een onmisbare stap op de weg van tekst naar preeek.

Wat is mediteren? In Psalm i is sprake van een man die 'niet wandelt in de rad der goddelozen... Maar zijn lust is in dés HEEREN wet en hij overdenkt Zijn wet dag en nachf (Ps. 1:2). Martin Buber vertaalt het woord dat in de Statenvertaling met 'overdenken' is vertaald door 'murmeln', zachtjes voor je uit spreken. In het joodse leerhuis is het een geliefkoosde manier van lezen. De Latijnse bijbelvertaling, de Vulgata, gebruikt hier het woord 'meditari' waarvan ons woord 'mediteren' is afgeleid. Mediteren heeft dus te maken met overpeinzen, overdenken,

Het is die omgang met de Schrift waarbij je de woorden van de Schrift op je laat inwerken. Het is een zaak van gelovig zoeken en vinden. Zoiets vraagt tijd, inkeer, concentratie. Dat geldt niet alleen voor de kunst van het mediteren. Maar ook voor het lezen van een geschreven meditatie. En juist die stille en geconcentreerde aandacht is iets waar het in onze informatiemaatschappij maar al te vaak aan ontbreekt. De veelheid van impulsen en prikkels jaagt ons op. Maar het gevolg is niet zelden dat die veelheid, zoals Bernhard Rootmensen ergens opmerkt, verveling oplevert. Hij pleit daarom - en naar mijn mening terecht - voor geconcentreerd leven. Het is dan ook niet zo vreemd dat er binnen en buiten de kerken stemmen op gaan die aandacht vragen voor meditatief leven als een tegenwicht tegen het jachtig levensklimaat van onze tijd. * * *

De meditatie heeft een lange traditie. Ik denk aan de meditaties over de zeven kruiswoorden die de eeuwen door zijn gehouden. In ons land hebben Miskotte, Van Ruler en Noordmans generaties theologen gediend met hun vaak diepgravende meditaties. Ze vinden nog altijd veel lezers. Uit ervaring weet ik hoe vruchtbaar het is om met een groep studenten of predikanten tijdens een studieweek op Hydepark zo'n meditatie te lezen. Binnen de Hervormd-Gereformeerde beweging noem ik de namen van L. Kievit en A. van Brummelen die elk op hun eigen wijze in hun meditaties verrassende doorkijkjes in bijbelwoorden gaven. Een goede meditatie is geen afgerond betoog, eerder een aftasten van een tekstwoord, waarbij het geschrevene je aan het denken zet.

Ik schrijf dit naar aanleiding van een tweetal recent verschenen uitgaven van het Boekencentrum. Het zijn de eerste twee deeltjes in een reeks, getiteld Meditaties. De uitgever wil volgens een persbericht 'het antiquarisch geworden genre van de gebundelde theologische kwalitatieve meditatie tot nieuw leven wekken'. De meditaties zijn van de hand van de Leidse kerkelijke hoogleraar dr. G. G. de Kruijf en van de Utrechtse predikant ds. A. J. Zoutendijk. De bundel van de Kruijf, getiteld Tegenlicht, is niet aan een bepaalde periode van het kerkelijke jaar gebonden, terwijl Zoutendijk medities schreef voor de weken die aan Pasen voorafgaan en daarom voor deze tijd van het kerkelijk jaar stof tot overdenking bieden. De bundel heet dan ook Lijdenstijd.

Graag voldoe ik aan de wens van de redactie van ons blad om deze boekjes onder uw aandacht te brengen. Als ik de bundels moet typeren, wil ik dat doen met de woorden: verzorgd, verrassend, pastoraal.

Om met het eerste woord te beginnen: Er ligt aan deze meditaties theologisch denkwerk ten grondslag. Ieder van de twee auteurs geeft daar op zijn eigen wijze vorm aan. Maar wat voor beiden geldt, is dat de meditaties naar vorm en inhoud uiterst verzorgd zijn en in een vaak fraaie stijl geschreven. Meermalen word je als lezer verrast door een opmerking die ineens een helder licht werpt op een bijbeltekst. Zo schrijft De Kruif naar aanleiding van Mattheüs 8 over de samenhang tussen de woorden over de navolging en het verhaal over de storm op zee: 'De navolging van Jezus brengt hen (de discipelen, A.N.) in de uiterste nood van het oergeweld... De navolging van Jezus beschermt hen niet tegen de duisternis, maar brengt hen in de duisternis'. Zoutendijk legt in een overdenking van Marcus 3 : 27 het verband van dit woord met het geheel van de perikoop op verrassende wijze uit. Hij slaagt er bovendien in door zijn teksten uit het geheel van de Schrift te kiezen om de verschillende dimensies van Jezus' lijdensweg te belichten. Niet alleen: Het 'Hij voor mij' maar ook het 'wij met Hem'.

Vooral de pastorale toonzetting van beide auteurs treft je. De teksten worden afgetast op hun existentiële betekenis voor aangevochten mensen en een aangevochten gemeente. Theologisch mediteren is hier dienst aan het geloofsleven en de opbouw van de gemeente.

De verleiding is groot om uitvoerig te gaan citeren. Dat zal ik niet doen. Ik volsta met enkele citaten: 'Het evangelie is er blijkbaar niet om ons aan een groot geloof te helpen. Het is een bericht voor mensen met een klein geloof. Of moet je zeggen: geen groter geloof dan het kleine van de kreet? Geen groter gebed dan het 'Heer, ontferm U'. En geen groter God, dan die dit Kyrie hoort... en opstaat, op de ene of de andere manier, maar hoe dan ook: opstaat' (De Kruijf). 'Iemand steekt een lamp aan, want het is donker. Dan gaat hij vegen. Het stof vliegt alle kanten op. Ten slotte bukt hij. Dat is de liefdevolle lijdensweg van Hem die op zoek is naar een schepsel, die als muntje in het stof ligt. Vindt Hij die, dan verheugt Hij zich met de heilige engelen. Want zonder ons wil Hij niet God zijn. Hij wil mensen om zich heen, die zwaaien met palmtakken en roepen: we waren verloren, maar we zijn gevonden' (Zoutendijk).

Naar aanleiding van de dankzegging uit Filippenzen i: 'Wat er verder ook gezegd moet worden - ik dank God dat er een gemeente is. Dat is zo'n wonder, dat de vreugde daarover boven alles uitgaat. Alle kritiek is eigenlijk kanttekening vergeleken bij het godswonder dat mensen zich verzamelen rondom het evangelie.' (De Kruijf). Uit een overdenking over Johannes 12 : 32: 'De man aan het kruis trekt ook door zijn genade. Genade betekent dat God mild geeft en niet verwijt (Jacobus 1: 5). Dat versta ik zo: de Heere God zegt niet veel en je hoeft geen eindeloze smeekbeden op te zenden. Het is al bij hem bekend en het is al gedragen. De moordenaar naast hem was al verhoord voordat hij bad. Jezus hoefde over zijn antwoord niet meer na te denken. Hoe dichter bij het kruis, hoe minder woorden er nodig zijn (Zoutendijk).

Het zal duidelijk zijn dat ik beide boekjes graag bij u aanbeveel. Ze zijn bestemd voor persoonlijke meditatie, maar ze kunnen ook dienen als voorbereidingsmateriaal. Predikanten die week aan week geroepen worden tot de taak van de verkondiging worden door een goede meditatie soms op een nieuw spoor gezet. De kortere teksten lenen zich voorts goed als voorleestekst.

De uitgever zorgde voor een fraaie uitgave, die je in de vormgeving doet denken aan een gedichtenbundel. In de paastijd - de tijd van de openbare belijdenis - zijn velen op zoek naar een passend belijdenisgeschenk. Ik wijs u met nadruk op deze uitgaven. Ze zijn uitermate geschikt om aan iemand cadeau te doen.

Ik wijs ten slotte op een opmerking van de uitgever, op de laatste bladzijde. Vaak heb je het gevoel dat dat soort opmerkingen een commercieel doel hebben. Daar is niets mis mee. Want dat is het recht van elke uitgever. Maar de opmerking waar ik op doel gaat voor mijn gevoel van een andere aard: 'Een goede meditatie is als een gedicht: opnieuw lezen levert telkens een nieuwe ervaring op'. Dat lijkt me ook ten aanzien van deze beide boekjes niet teveel gezegd!

A. NOORDEGRAAF

N.a.v.: Gerrit de Kruijf, Tegenlicht, 80 blz., € 2, 50 en Andries Zoutenijk, Lijdenstijd, Uitgeverij Boekencentrum, 2002, 96 blz., € 12, 90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen