De classis en de kistenmaker

Kent u het verhaal van de Delftse kistenmaker Jan Martens? Hij protesteerde in 1582 bij de kerkenraad dat de kinderen van roomse ouders mochten worden gedoopt. Volgens hem waren die kinderen niet in Gods verbond begrepen. Prompt kreeg hij een delegatie van de kerkenraad op bezoek, die zei dat die kinderen wél bij het verbond hoorden. Want, zei de kerkenraad, ook afvallige Israëlieten werden besneden; en bedenk dat 'de Paus van Roomen, de grooten antichrist, nijet vuijtten Turcken ofte vuijt den ongeloovigen heijden, maer vuijt den christenen gekomen is'. Dus: de paus kwam niet uit islam of heidendom, maar uit de christenheid voort.

U vindt het kostelijke verhaal in de dissertatie van de (r.-k.!) historici A. Ph. F. Wouters en P. H. A. M. Abels, Nieuw en ongezien (Kerk en samenleving in de classis Delft en Delfland, 1572-1621. Delft, 1994, dl. 1, p. 200). Zij vonden het verhaal in de Delftse kerkenraadsnotulen.

Dezer dagen gaven zij ook de Classicale notulen uit (in de serie Rijks Geschiedkundige Publicatiën, 93). Jammer genoeg zijn er geen Acta van vóór 1582 bewaard gebleven. Toen de Acta van na 1582 mij werden aangeboden, attendeerde ik de aanwezige historici nog eens op het spijtige hiaat.

1. Minderheid tegen verruiming

Want de kistenmaker boeit me. Ik kan hem best begrijpen: a. Tevoren waren door Alva's bloedraad in Delft wel 80 ketters bij verstek veroordeeld (1568). Vijf waren opgehangen wegens beeldenstorm of onthoofd wegens propaganda van 'de nieuwe leer'! De kerkenraad moest ondergronds. En mochten nu in de 'geschoonde' monumenten weer roomse kinderen gedoopt worden? ! b. In de vluchtelingengemeenten werden alleen eigen kinderen gedoopt, dus - als regel - van belijdende leden. De gemeente van Londen had dan ook echt 'doopleden' en de doopvragen uit het doopformulier komen daar ook vandaan.

Werden de regels van een zuivere kruis-gemoente nu losgelaten? ! c. De Prins had voorgesteld de Oude Jan aan 'Rome' te laten en de Nieuwe Kerk op de Markt aan de 'nieuwe leer' te geven. Maar Oranjes tolerantie mislukte. Al' kort na de opstand verboden de Staten van Holland de mis (1573). Maar nu eiste die protestantse overheid van de nieuwe kerk wél dat zij de rol van publieke kerk zou overnemen. De kerk doopte inderdaad allen (alleen geen zigeunerkinderen), maar bewaakte des te meer het Heilig Avondmaal: dat was alleen voor belijders.

2. Classis en synode: vóór verruimming

Maar waarom protesteerde de kistenmaker eigenlijk zo laat? Pas jaren later, in 1582! a. De nieuwe classis Dordt had direct al (1573) besloten: ook roomse kinderen mogen gedoopt worden. (Er moesten wel doopboeken komen, maar er kwamen geen doopleden.) Maar daar was een minderheid tegen dat dopen geweest. Was er in de classis Delft soms ook zo'n minderheid? Is de kistenmaker daar een teken van? b. De beroemde ds. Arend Cornelisz (1573-1602) moet die doop van roomse kinderen ook zelf bediend hebben! Durfde de kistenmaker tegen 'de hervormer van Delft' ingaan? c. De ie nationale synode had deze dooppraktijk ook gesanctioneerd (Dordt, 1578). En met ds. A. Cornelisz als scriba!

Deed de kerk dat dopen nu met tegenzin? Dat zei dr. C. A. Tukker al in zijn dissertatie. Dr. W. J. op 't Hof denkt dat nu ook.

Maar de kerkenraad lijkt tegen de kistenmaker toch echt overtuigd: op bijbelse en historische gronden! Er is m.i. nog een mogelijkheid. Wilde de kistenmaker misschien weer stoppen met die ruime praktijk? De (Tachtigjarige) oorlog spitste zich toen juist toe: Noord en Zuid waren opgesplitst (Unie van Utrecht contra Unie van Atrecht, 1579), Filips II had Oranje in de ban gedaan (1580) en was toen om zijn tirannie afgezworen als heer der Nederlanden (1581). Er was al een aanslag op Oranje door Jean Jauregui (1582)! In zo'n situatie nog roomse kinderen blijven dopen? ! Maar de kerkenraad bleef ook nu bij het kerkelijk standpunt.

3. Actualiteit

De kistenmaker krijgt achteraf'gelijk' van meerdere kanten. a. Allereerst van de historie. Kerk en staat zijn in 1795 gescheiden. De r.-k. kerk werd vrij, mocht weer dopen en van de liberale Thorbecke zelfs kerken bouwen. b. De kistenmaker krijgt ook gelijk van (r.-k.!) historici als Abels/Wouters: 'de nieuwe kerk heeft al snel haar "belijdeniskarakter" losgelaten', schreven zij.

c. De kistenmaker krijgt vooral ook gelijk van de 'gescheiden kerken' (1834, 1886, 1892, 1944, 1953 enz.). Daar moeten ouders eerst belijdenis doen voor zij hun kind laten dopen. Kuyper wilde een vrije kerk in een vrije staaf. In de hervormde volkskerk liet men 'Jan Rap en zijn maaf maar toe. Maar daarachter stak de bredere verbondsopvattingvan een Hoedemaker. En daarachter zit nog steeds de vraag: staat of valt een kerk vooral met Gods verbond tot belijdenis: dus met de Drie Formulieren van Eenheid? Spannend voor een Kuyperiaanse Bond in een Hoedemakeriaanse kerk. Extra gecompliceerd bij Samen op Weg van een geslonken volkskerk en een verdwaalde gescheiden kerk! Binnenkort verschijnt daarom een historische publicatie van de GB over: Verbond en belijdenis binnen de gereformeerde ecclesiologie. Daarin komt onze kistenmaker ook weer voor.

d. Daarachter zit nog een bredere vraag over kerk en staat. Hoe beoordeel je zo'n omslag van vervolgde naar publieke kerk? Zoiets gebeurde al in de oude kerk bij de 'Constarftijnse Wending'. De keizer zelf staakte toen de vervolgingen en werd zelf christen. De kerk werd later zelfs staatskerk (380). Theocratisch ideaal of - 'zondeval van het christendom'? Evangelischen oordelen hier anders dan reformatorischen. 'Toen de kerken waren van hout, waren de christenen van goud...'. Maar u kunt ook denken aan de Wende onder Gorbatsjov (1989)! De door Stalin bijna uitgeroeide Russisch-Orthodoxe 'vaderlandse kerk 1 kwam weer vrij. Zij gebruikt nu haar invloed om 'sekten' te weren, als... het Leger des Heils. Verdrukt of publiek (of ertussenin), het is een opgave om kerk te zijn. Maar Christus wandelt ertussen.

C. BLENK, DELFT

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen