De betekenis van Christus voor Luther [I]

In beide opzichten wordt de lezer op zijn wenken bediend door prof. dr. K. Zwanepol, hoogleraar aan het Evangelisch-Luthers Seminarium in Utrecht, waar hij 'Lutherana' doceert. Hij schreef een fascinerend boek, getiteld Een menselijke God (Boekencentrum, Zoetermeer 2001, prijs € 19, 90), waarin hij Luthers kijk op de Persoon en het werk van Christus, Luthers christologie dus, bespreekt Je kunt je natuurlijk afvragen of het woord 'christologie' niet te veel aan een systeem doet denken. Luther heeft ons immers geen dogmatisch handboek nagelaten. Wat hij over Christus zegt, heeft hij verwoord in preken, liederen, traktaten, strijdschriften, brieven en bijbelcommentaren. Maar daaruit rijst dan ook wel een helder beeld op van die zaken die we doorgaans tot de christologie rekenen.

De titel 'Een menselijke God' laat trefzeker zien, waarom het Luther te doen is. Heel zijn theologie is een lofzang op het 'God in Christus'. Om het te zeggen met een paar regels int het Lutherlied: 'Zo gij 't nog niet wist: Jezus Christus is 't, de Heer van 't heelal'. Of sprekender nog in de Duitse tekst: 'Fragst du, wer der ist / Er heiszt Jesu Christ / Der Herr Zebaoth / Und ist kein ander Gott'.

Zwanepols studie heeft een interessante opzet. Naast een inleiding tot Luthers denken en een evaluerend slothoofdstuk bevat het boek de vertaling met commentaar van een aantal teksten van Luther zelf. We horen niet alleen de Lutherkenner Zwanepol, maar ook de stem van Luther zelf. Daarin ligt niet in de laatste plaats de waarde van dit boek.

Veranderend bewustzijn

Zwanepol wil ons met dit boek laten zien dat we uit de werken van Luther de nodige inspiratie op kunnen doen voor theologie en verkondiging. Wie de erfenis van Luther vruchtbaar wil maken voor vandaag, zal zich er rekenschap van hebben te geven dat er sinds de 16e eeuw in de werkelijkheidsbeleving een en ander veranderd is. Dat heeft zijn weerslag op de theologie en de kerk, zoals de recente discussies rond Den Heyer en Kuitert laten zien.

Zwanepol noemt een drietal factoren die van invloed zijn geweest en nog zijn op wat hij noemt het 'veranderend probleembewustzijn ten aanzien van de betekenis van Jezus Christus'. In de eerste plaats is er de historische benadering van de werkelijkheid in die zin dat men een benadering vanuit een goddelijke openbaring inwisselt voor

een verklaring vanuit binnenwereldse oorzaken. Het heeft geleid tot een historisch-kritische visie op de evangeliën waarbij men tegenover de Christusbelijdenis van de kerk op zoek ging en gaat naar de historische Jezus. Alle spreken over boven komt van beneden - men leze het boek van Kuitert over Jezus.

In de tweede plaats heeft het besef dat we leven in een multiculturele en multireligieuze werkelijkheid tot gevolg dat door velen de belijdenis dat Jezus de enige weg tot God is betwijfeld wordt. In de derde plaats is er het postmoderne verzet tegen de grote systemen en de grote Verhalen. Er is geen objectief verhaal of dogma over Jezus, zegt men. Elke interpretatie is subjectief en inwisselbaar. Dogma's gelden als afgedaan. Ervaring is in. Ook in evangelische kringen hoor je hier en daar geluiden die dit postmoderne levensgevoel enigermate vertolken.

Tijdgenoot en getuige

Het is nog niet zo eenvoudig om in dit denkklimaat de actualiteit van Luther te laten zien. Zijn zijn vragen de onze nog wel? Zijn zijn antwoorden niet gedateerd? We zullen Luther allereerst moeten lezen in de context van zijn tijd en omstandigheden. Maar we doen dat altijd als kinderen van onze eigen tijd.

Daarom blijft het de moeite waard te luisteren naar de stemmen uit het verleden. Ze staan als een wolk van getui-gen om ons heen. In tal van opzichten gingen kerkvaders en reformatoren in - en dat geldt ook Luther - op vragen die een existentiële betekenis hebben voor alle tijden.

In onze jachtige cultuur die ingesteld is op het hier-en-nu kan grondige historische bezinning geen kwaad. Het getuigt dan ook van weinig wijsheid om de bronnen uit de geschiedenis van de theologie, de klassieken van de kerk, ongelezen te laten of ze te beschouwen als voer voor beroepshistorici.

Kennisname van het verleden relativeert het een en ander. Je hoeft niet altijd het wiel uit te vinden en je ontdekt dat de wijsheid van vroegere eeuwen niet passé is. Ze wil dienstbaar zijn in het heden voor wie van haar gediend is. Ik denk dat in dat laatste een belangrijk element ligt van de betekenis van dit boek. Theologiegeschiedenis is geen abstract gebeuren, maar dienst aan de kerk en haar prediking voor vandaag en morgen. 'Hoe dieper je in het eigene van Luthers uitspraken over Jezus Christus doordringt', lees ik op blz. 24, 'hoe meer je de indruk krijgt dat de tijd en de ruimte, die de wereld van ons en die van Luther scheiden, wegvallen en dat, als we oprecht pogen zijn tijdgenoot te worden, hij onze tijdgenoot wordt en een richting aangeeft, hoe wij met onze vragen zouden kunnen omgaan'.

Geen lippendienst

Er is dus alle reden de ontmoeting met Luther aan te gaan. Zeker voor wie in de hervormd-gereformeerde traditie staan. Luthers naam mag dan op 31 oktober met ere genoemd worden, maar gaan we echt die ontmoeting aan? Soms ben ik bang dat we Luther lippendienst bewijzen.

De felheid waarmee het eigene van de gereformeerde belijdenis wordt verheven boven de confessie van de Lutherse kerken, als zou die mijlenever van ons afstaan, getuigt nu niet bepaald van de bereidheid naar Luther en zijn traditie te luisteren. Verschillen zijn er. Ongetwijfeld. Maar vaak worden die zo breed uitgemeten dat we voorbijzien aan het vele wat ons met Luther c.s. verbindt.

We weten vaak niet meer dan dat Luther in zijn spreken over Christus afweek van Calvijn ten aanzien van de wijze waarop Christus present is in het Avondmaal. Of we wijzen op de extreme uitspraken over de gekruisigde God bij Luther of op liturgische verschillen. Maar er is nog zoveel meer bij Luther te ontdekken en bovendien blijken de twee hierboven genoemde leerpunten ingewikkelder te liggen dan vaak aangenomen wordt. Daarom ben ik erg blij met deze studie van Zwanepol. Hij is een goede gids in het landschap van Luthers theologie, uitermate deskundig als het gaat om de verschillende manieren waarop Luther gelezen wordt en hij biedt goede hulp in de luisteroefening met betrekking tot Luthers geschriften. Graag wil ik u deelgenoot maken van enkele van de leesvruchten die ik bij de lectuur van dit boek heb opgedaan.

Het dogma van de Vroege kerk

Ik wijs in de eerste plaats op de manier waarop Zwanepol Luthers omgang met het oudkerkelijk dogma beschrijft. Luther heeft er zijn leven lang aan vastgehouden, maar zijn strijd met Rome bracht wel met zich mee dat hij er op een andere manier mee omging dan de roomse kerk. Het ging Luther niet om een klakkeloze acceptatie van de oudkerkelijke beslissingen, maar 'om een zodanige instemming met het oudkerkelijk dogma, dat de fundamentele betekenis van Christus voor het heil erin zichtbaar wordt' (blz. 32). Helder toont Zwanepol aan dat noch de liberale kritiek, noch de roomskatholieke verwijten van een goed inzicht getuigen in Luthers beweegredenen. Als Luther het oudkerkelijk dogma van Nicea en Chalcedon leest, hoort hij daarin de klop van Gods vaderhart. 'Jezus Christus heeft Gods vaderhart geopend, zodat alles wat van hem gezegd kan worden gekleurd is door Gods grondeloze barmhartigheid jegens een verloren wereld. Dat is de teneur die Luther in het vroegchristelijk spreken over Jezus Christus 'herontdekt en hij is dieper in het dogma doorgedrongen door daarin op het heil in Christus terug te vallen' (blz. 206). Zo begrijp je ook dat in het dogma het loflied sluimert.

A. NOORDEGRAAF, EDE

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen