Getuigeverslag van een kerkscheuring

Het nieuwe deel in de reeks Verzamelde Werken van prof. dr. K. Schilder laat zich lezen als een aangrijpende verslaggeving van een kerkscheuring. Het bevat in totaal 106, meestal korte bijdragen van de hand van Schilder, die vooral van journalistieke aard zijn. Ook brochures over belangrijke thema's die een rol speelden in de theologische debatten in de Gereformeerde Kerken voor en na de Vrijmaking van 1944 zijn in dit boek opgenomen. De inhoud beslaat de periode van direct na de Vrijmaking van 11 augustus 1944 tot en met december 1945. Dat was een veelbewogen tijdperk voor de Gereformeerde Kerken, die in de donker- • ste fase van de Tweede Wereldoorlog een kerkscheuring moesten meemaken.

Schilder stond aan de kant van diegenen die zich niet wilden onderwerpen aan dubieuze synodale besluiten, en die daarom werden geschorst en afgezet. Hij was min of meer de geestelijke leidsman, die met zijn grote polemische gaven de dingen op scherp wist te zetten voor de Vrijmaking, en die door grote hartstocht gedreven ook na 11 augustus 1944 niet naliet zijn verontwaardiging lucht te geven over de aanvechtbare handelswijze van de zogenaamde 'synodocraten'.

Het grote geschilpunt dat ten oorsprong lag aan de vrijmaking, was dat van de veronderstelde wedergeboorte. Schilder verzette zich met al zijn theologisch gewicht tegen een leer, die het sacrament van de doop tot iets anders liet worden dan een bezegeling van Gods beloften. Ook de theologische hete hangijzers van de antithese en de pluriformiteit, die binnen de traditie van A. Kuyper in discussie waren, komen in enkele uitgebreidere brochures aan de orde. Het kerkrechtelijke geding ging over de wettigheid van de handelswijze van de gereformeerde synode inzake de bezwaarden tegen de binding aan synodale uitspraken die volgens Schilder niet berustten op de gereformeerde leer.

'Daar hooren wij thuis'

De vele kleine en grotere bijdragen uit zijn blad De Reformatie laten verder zien hoe hij in een uiterst moeilijke tijd de sleutelfiguur is geweest die het kerkelijk leven voor de vrijgemaakte Gereformeerde Kerken in geordende banen zocht te leiden. Slechts een enkele keer kijkt Schilder over de grenzen van zijn kerken heen, en richt hij zijn polemiek op de Hervormde Kerk. De Doorbraak-gedachte van na de oorlog, die hij daar vond, is hem een gruwel. De Hervormde Kerk mag zich dan wel vernieuwen, Schilder volgt de ontwikkelingen niet zonder argwaan, hoewel ook gemengd met een oprecht afgescheiden gevoel van heimwee. In het licht van zijn grote verontwaardiging over gereformeerde synodocratie schrijft hij met onverholen weemoed: 'Hervormden hebben volkomen terecht opgemerkt: wij doen ons best onder de hiërarchie uit te komen, gij loopt er pardoes naar toe en kruipt er weer onder. Wij schamen ons diep. En staan zonder hoogmoed, en allesbehalve in de houding van de neo-gereformeerden kerk-bourgeois-satisfait, te turen naar het hel verlichte koor van de Nieuwe Kerk van Amsterdam (waar de hervormde synode voor het eerst weer als ambtelijke vergadering bijeen kwam, vdB). Daar wilden wij ook staan. Daar hooren wij thuis'.

Dit boek met bijdragen uit één hand en van één kant is uiteraard eenzijdig. Het is ook wat lastig lezen soms, omdat Schilder allerlei namen en discussies aansnijdt die voor de lezers van zijn dagen kennelijk gesneden koek waren, maar waarmee de lezers nu veel minder vertrouwd zijn. Ik begon deze recensie met te zeggen dat het een aangrijpend boek is. Dat is het vooral, omdat hier de gewonde gevoelens zo levensecht geuit worden, van de kant van diegenen die in een kerkelijke scheuring slachtoffers zijn geworden van wat als kerkelijk onrecht wordt ervaren. Schilder was een geducht en gevreesd polemist. De indruk bestaat dat men hem in de Gereformeerde Kerken eigenlijk wel graag kwijt wilde, omdat hij in zijn polemische ijver voor de gereformeerd leer en het gereformeerde leven te radicaal rechtlijnig was.

Donkerste oorlogsjaar

Er is in latere jaren wel eens het verwijt gemaakt dat de Vrijmaking heeft plaatsgevonden in het donkerste oorlogsjaar, alsof de kerkleiders niets beter te doen hadden dan onderling ruzie maken, terwijl de wereld in brand stond. Nu, wie Schilders publicaties leest, die zal dat toch wat genuanceerder moeten zien. Schilder was zich er terdege van bewust in welk een barre omstandigheden de kerkelijke ontwikkelingen plaatsvonden. De Tweede Wereldoorlog is voortdurend aanwezig in zijn stukken, ook in zijn hekel over allen die naar de Duitsers zo radicaal niet waren geweest als hij. Zelf heeft hij reeds voor en ook in de oorlog geen onhelder profetisch geluid laten horen tegen de Duitse overheersing. Wellicht heeft de onmogelijkheid

van reizen en communicatie in het laatste oorlogsjaar er ook toe bijgedragen dat een vergelijk na augustus '44 niet echt meer mogelijk was. Schilder kon van september '44 tot het einde van de oorlog niet meer uit Groningen weg. Direct na de oorlog leek een toenadering niet meer haalbaar, met als gevolg dat vele gereformeerde kerken zich vrijmaakten en voortaan van de synodalen onderscheiden werden als 'onderhoudende artikel 31 van de Dordtse Kerkorde'.

Wie de publicaties van Schilder heden ten dage leest in het licht van de meest recente ontwikkelingen van het kerkelijk leven, die moge het hart wel vasthouden. Zal de 'synodocratie' van SoW opnieuw diepe breuken slaan in het kerkelijk leven? Eenieder die de afloop van een heilloos proces met grote vrees ziet naderen, zal bij het lezen van Schilder niet aan de vraag kunnen ontkomen: wie zullen de volgenden zijn, die de pijn van een scheuring moeten ervaren?

Er is een gezegde dat wie de geschiedenis niet kent, gedoemd is om die te herhalen. Laten we hopen dat eenieder die dit bewogen verslag van een kerkscheuring leest, alles zal doen wat in het vermogen ligt om een dergelijke ramp te voorkomen.

M. A. VAN DEN BERG

K. Schilder, Verzamelde werken 1944-1945; Uitg. De Vuurbaak, Barneveld, 2001; 488 pag.; € 45, -; ISBN 90 5560182 9.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen