Biometrische identificatie

Enkele maanden geleden verscheen een bijzonder interessant boek over biometrische identificatie (BI). Beter: het is niet alleen een bijzonder interessant boek, maar ook een hoogst actueel boek, omdat het niet onmogelijk is dat iedere Nederlander binnen afzienbare tijd met BI te maken krijgt.

Wat is BI? Kort gezegd: het gebruiken van bepaalde unieke lichaamskenmerken om zich te kunnen identificeren. Zich identificeren is voor vrijwel iedereen heel gewoon. We identificeren ons als dat nodig is met ons paspoort, rijbewijs of een geldig identiteitsbewijs. Willen we via de (bank-)giromaat geld opnemen of via de pinautomaat betalen, dan gebruiken we de pincode. De tijd is echter niet ver meer dat zich identificeren kan gebeuren door bepaalde lichaamskenmerken, zoals het gelaat, de iris of de lijnen in de hand. Dat is niet zo ongewoon. We zijn er al mee vertrouwd geworden dat in bepaalde gevallen een vingerafdruk van ons gevraagd kan worden. Voetbalvandalen kunnen opgespoord worden door gelaatsherkenning (videocamera). Toch wordt het anders als we, om ons te identificeren, bij de kassa van de supermarkt of bij een geldautomaat, geen pasje en pincode meer nodig hebben, maar een knippering van ons oog al voldoende is om door de kassa of de automaat herkend te worden. Buitengewoon makkelijk, zegt u; geen pincode meer onthouden, geen zorg over diefstal of vergeten van het pasje, enz. Maar zo eenvoudig is het niet.

Bezwaren

Over dergelijke zaken gaat het boek met bovenstaande titel. De schrijver, Jaap Spaans, was vele jaren werkzaam bij de politie en een bijzondere opsporingsdienst en is de laatste jaren actief als communicatie-adviseur en publicist. Eerder schreef hij elfhoeken over onderwerpen als privacy, de welvaartsmaatschappij, de gecontroleerde samenleving, geweld en de rol van de overheid. In dit boek blijkt dat hij, als het om BI gaat, heel wat bezwaren ziet. Enerzijds onderkent hij het grote voordeel van de ontwikkelingen die zich voordoen en die zo snel gaan dat ze bijna niet bij zijn te houden. Anderzijds ziet hij ook nadelen. Wat als we

bijvoorbeeld door de toenemende automatisering en computerisering overal gesignaleerd kunnen worden? En als door de snel voortschrijdende techniek computerbestanden aan elkaar gekoppeld worden en van de gegevens misbruik gemaakt wordt? In het democratisch bestel van ons land is daar vooralsnog geen sprake van. Maar de aanslagen op n september vorig jaar hebben laten zien dat het denken in korte tijd veranderen kan. En wat als er een omslag zou komen naar de dictatuur?

De ontwikkelingen gaan nog veel verder. Het is technisch mogelijk mensen te identificeren door de klank en eigenschappen van de stem, aan de lichaamsgeur of via DNA. Het kan grote voordelen hebben als het DNA van iedere Nederlander of Europeaan vastgelegd zou worden. Bepaalde misdrijven zouden in korte tijd opgelost kunnen worden. Maar zijn daar ook geen grenzen aan? Weinig burgers realiseren zich, zegt de schrijver, wat de gevolgen kunnen zijn van massale invoering van biometrische identificatiesystemen. Terwijl we naar zijn overtuiging wat dat betreft aan het begin staan van een biometrische revolutie.

Verplichtend?

In acht hoofdstukken gaat de schrijver uitvoerig op de ontwikkelingen in. We moeten, zegt hij, onderscheid maken tussen biometrische verificatie en biometrische identificatie. Biometrische verificatie betekent dat bijvoorbeeld iemands vingerafdrukken of gelaatskenmerken worden vergeleken met de gegevens van zijn identiteitsbewijs of ticket. Biometrische identificatie gaat veel verder en houdt in dat bijvoorbeeld de gelaatskenmerken of de iris worden opgeslagen in computers, waarna koppeling met andere computerbestanden kan plaatsvinden. De schrijver verwacht dat ethische en levensbeschouwelijke bezwaren zich vooral tegen dat laatste kunnen richten. Wat namelijk als BI aan iedere burger verplichtend zal worden opgelegd? Heel belangrijk zal dan de beweegreden daarvan zijn en in welke context en met welk doel het gebeurt. Maar wat als het systeem in verkeerde handen komt en misbruikt wordt? Vooralsnog staat de schrijver daarom zeer argwanend tegenover BI.

Als voorbeeld noemt hij de invoering van het persoonsbewijs in de jaren 1933-1945. De argumenten daarvoor waren alleszins acceptabel: identificatie van de burgers, beheersing van de vreemdelingenstromen, doelmatig bestuur, bestrijding van fraude en criminaliteit, enz. Maar in de Tweede Wereldoorlog stelde de Duitse bezetter het persoonsbewijs verplicht voor iedere Nederlander van 15 jaar en ouder. Hoeveel mensenlevens heeft dit 'efficiënte' document gekost, als we alleen al denken aan de joden in ons land! De schrijver zegt: verhoudingsgewijs kon een hoog percentage van de Nederlandse joden worden weggevoerd, omdat de bevolking zo nauwkeurig in kaart was gebracht. Bovendien werkten banken mee aan de registratie van joodse bezittingen, waarna deze onder de jurisdictie van anti-joodse wetten konden worden geroofd. We mogen ons gelukkig prijzen, aldus de schrijver, dat de nazi's nog niet over moderne computerapparatuur beschikten.

Globalisering

Er is nog iets waar de schrijver op wijst en dat is de internationalisering en globalisering van de samenleving. Technologische ontwikkelingen zoals satellietcommunicatie, de mobiele telefoon, internet en wereldwijde computernetwerken, die de verste uithoeken van de wereld met elkaar verbinden, reduceeren de wereld tot een dorp. In Europa is sprake van intensief grensoverschrijdend verkeer, waaraan we bijna allen meedoen. We zijn hard op weg naar de Europese eenwording. Een van de gevolgen is dat er reeds gepleit is voor toepassing van BI in reisdocumenten in Europese landen, onder andere ter bestrijding van fraude en criminaliteit. In hoeverre is daarbij goede democratische controle mogelijk?

Spaans wil niet overal leeuwen en beren zien, maar signaleert ook dat de Verenigde Naties (VN) een raamwerk vormen voor een eventuele toekomstige wereldregering. Ongetwijfeld, zegt hij, verricht de VN goed werk, bijvoorbeeld als we denken aan de inzet voor kinderen en vluchtelingen, of aan de gezamenlijke aanpak van het terrorisme. Maar er is ook in ernstige mate sprake van willekeur ten aanzien van Israël. En er zijn talrijke grote wereldproblemen, zoals de toenemende kloof tussen rijke en arme landen, de consumptie in de rijke landen (waaronder Nederland), die een onevenredig deel van de wereldvoorraden grondstoffen gebruikt, terwijl een groot deel van de wereld honger lijdt. Zal de grootte van de problemen er niet toe leiden dat burgers wereldwijd steeds meer bereid zullen zijn een sterk centraal gezag te aanvaarden en daarvoor democratische invloed in te leveren? En zal dat ook geen gevolgen hebben voor de toepassing van BI?

Angstscenario

De schrijver wil heel bewust geen angstscenario scheppen. Hij wil echter wel de vinger leggen bij een aantal ontwikkelingen die niet te keren zijn. Prognoses gaan ervan uit dat over tien jaar de lichaamsgegevens van 75% van de wereldbevolking in computers liggen opgeslagen. De geschiedenis heeft ons echter geleerd dat de mens uitvindingen kan doen en processen kan ontwikkelen die onbeheersbaar zijn en grote schade kunnen aanrichten, terwijl ze niet meer teruggedraaid kunnen worden.

Hij denkt daarbij ook aan het cyberterrorisme, waardoor de digitale infrastructuur van een bedrijf of van een complete samenleving gesaboteerd kan worden. Maar ook aan de opkomst van een dictatuur die ernstig misbruik kan maken van opgeslagen gegevens. Daarom is het uiterste belangrijk dat we van de ontwikkelingen op de hoogte zijn en steeds toetsen wat zich op het gebied van BI aandient.

Gaan de ontwikkelingen van BI de richting uit van wat geschreven staat in Openbaring 13 : 17: dat niemand mag kopen of verkopen dan die het merkteken van het beest op de rechterhand of op het voorhoofd heeft? Technisch is zo'n merkteken in ieder geval mogelijk. Het is voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid realiseerbaar om een systeem te ontwikkelen dat de mensheid registreert. De schrijver denkt onder andere aan de mogelijkheid van geïmplanteerde chips. Maar het 'merkteken' kan ook al bestaan uit lichaamskenmerken die de mens zelfheeft en die digitaal vastgelegd kunnen worden.

Enerzijds wil de schrijver duidelijk stellen dat hij op dit moment voldoende vertrouwen heeft in het functioneren van onze democratische rechtsstaat. Hij heeft daarover een briefwisseling gehad met verschillende overheidsorganen en is op uitnodiging van de overheid ook betrokken geweest bij een publiek debat over BI. Hij wijst ook op de invoering van de Wet Bescherming Persoonsgegevens op 1 oktober 2001, met een omvangrijke voorlichtingscampagne van de overheid naar de burgers toe. Hij meent daarom dat er op dit moment geen reden is om BI op bijbelse gronden te weigeren. Anderzijds realiseert hij zich ook dat de situatie in korte tijd kan veranderen, zoals bijvoorbeeld de gebeurtenissen op 11 september 2001 hebben laten zien.

Waakzaam

De conclusie is dan ook dat we waakzaam hebben te zijn. Het gaat niet om het systeem op zichzelf, maar om de mens en de machten en krachten die er achter zitten. Internationalisering en machtsconcentratie zijn zaken die zich in onze tijd duidelijk aftekenen, waardoor er in korte tijd een omslag kan plaatsvinden. Daarom roept de schrijver kerken, verenigingen en organisaties op om kritisch te zijn, de processen nauwgezet te volgen en op te komen voor een juist gebruik van geregistreerde gegevens en voor bescherming van allen wier gegevens, op welke wijze ook, vastgelegd zijn. De ondertitel van het boek is veelzeggend: 'Digitaal brandmerk? ' Voorlopig staat daar een vraagteken achter. Het is te hopen dat het geen uitroepteken gaat worden. Daartoe schreef Jaap Spaans dit helder geschreven boek, dat ieder die enigszins met bovenvermelde zaken te maken heeft, of bij registratie van persoonsgegevens betrokken is, zeker moet lezen!

H.VELDHUIZEN, WAPENVELD

N.a.v. J. Spaans, Biometrische identificatie. Digitaal brandmerk? Publicatie van De Oogst in samenwerking met uitg. Buijten & Schipperheijn, Amsterdam; 120 blz.; € 9, 10.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen