Religieus gevoel in onze tijd

Onze tijd kenmerkt zich door tegengestelde tendensen. Aan de ene kant zien we hoe de secularisatie voor een geestelijke kaalslag heeft gezorgd, waarbij men niet zelden vervalt tot ontkenning van het bestaan van God of tot een vorm van praktisch atheïsme. God verdwijnt over de rand van het menselijk bestaan heen. Aan de andere kant blijkt er allerwegen behoefte aan zingeving, aan vormen van spirituele beleving. Een groeiende groep mensen houdt de kerk en al wat daarbij hoort voor gezien, maar is niettemin bezig met religieuze vragen. Men is op zoek naar rituelen op de knooppunten van het leven, naar kaders die zin en geborgenheid verlenen. Vaak draagt deze zoektocht een sterk emotioneel karakter. Gevoel en beleving, zelfverwerkelijking en werken aan je geluk scoren hoog. Niet zelden zien we hoe de religieuze bagage gevormd wordt door een mix van elementen die afkomstig zijn uit heel verschillende godsdiensten en geestelijke stromingen. Men behoeft de spraakmakende media maar te volgen of een willekeurige boekhandel binnen te stappen om op dit verschijnsel attent gemaakt te worden. Kort op formule gebracht - misschien te kort door de bocht - geloof in de bijbelse zin is out, religie is in. Dat alles stelt ons in de praktijk van het kerkelijk leven voor vragen. Welke gevaren dreigen hier als de godsdienstige zoektocht de tocht van de autonome mens is? Hoe verdraagt zich het unieke van het Evangelie met de wijdverbreide stemming dat in alle geloven toch wel iets goeds zit en dat het niet uitmaakt wat je gelooft als je maar religieus bent ingesteld. Voor welke uitdaging staan pastores en missionaire werkers. Ik denk aan alles wat zich afspeelt rondom de dooppraktijk, de uitvaart, de benadering van mensen aan de rand of over de rand van de kerk.

Pendelbeweging

Nu zijn deze vragen niet van vandaag of gisteren. Vanaf de eerste eeuw heeft men zich diepgaand beziggehouden met de vraag naar de waardering van het religieus besef, anders geformuleerd naar de vraag van Gods bemoeienis met mensen, ook buiten de lichtkring van het Evangelie. Altijd weer komt daarbij de rede van Paulus op de Areopagus ter sprake, alsmede de woorden van de apostel in Romeinen 1 en 2. Is er zoiets als een aanknopingspunt? Zijn mensen ongeneselijk religieus?

We zien in de theologie altijd weer een pendelbeweging. Terwijl de negentiende eeuw sterk dacht en sprak vanuit de mens en zijn godsdienstig besef, was het Barth die in de jaren van de Duitse kerkstrijd zijn krachtig neen uitsprak tegen zoiets als een algemene openbaring. De Barmer Thesen uit 1934 stellen het onomwonden: Jezus Christus is het ene Woord Gods waarnaar we te horen hebben. Nu waait de wind uit een andere hoek. Respect voor de biografie van elk mens betekent dat men in prediking en pastoraat zorgvuldig en invoelend moet omgaan met godsdienstige gevoelens. Spreken over Jezus Christus als de enige Naam tot redding gegeven klinkt velen intolerant en fanatiek in de oren. Het is de Haagse predikant dr. P. J. Visser die in de brochurereeks van de Willem de Zwijgerstichting de vele vragen die hier leven helder en boeiend in kaart heeft gebracht. De auteur is als geen ander voor dit onderwerp gekwalificeerd. Niet alleen vanwege zijn betrokkenheid bij het missionaire werk, maar ook vanwege zijn proefschrift over J. H. Bavinck, die vanuit een gereformeerd-confessioneel standpunt diep over deze vragen heeft nagedacht. Ik kondig daarom met vreugde deze brochure die in de eerste helft van oktober verschijnt, aan.

Bijbels licht

Visser geeft na een schets van de actuele problematiek over religie als postmodern verschijnsel in hoofdstuk 3 een uitvoerige bijbels-theologische verantwoording. Dat betekent dat hij uitgaat van het gegeven dat God zich in de Bijbel op een beslissende wijze heeft geopenbaard en dat daar de toets ligt voor alle godsdienstige verschijnselen. Dit normatieve uitgangspunt staat haaks op allerlei moderne theologie, maar schept in elk geval duidelijkheid.

In het licht van de Schrift zien we hoe de mens wel is losgeraakt van God, maar God niet los is van de mens. De termen 'algemene' en 'bijzondere openbaring' zijn niet in elk opzicht bevredigend; de zaak die men ermee bedoelde, is dat God Zich zodanig te kennen geeft dat 'de zoekende mens tegen al zijn weerstand in, overweldigd wordt door een onontkoombaar weten dat God er is'. Postmoderne godsdienstigheid laat enerzijds Gods blijvende bemoeienis met de mens zien, maar vormt tegelijk een aangrijpende illustratie van het feit dat deze mens naar het woord van Paulus de waarheid ten onder houdt.

Voor pastoraat en apostolaat betekent dit een blijvend spanningsveld. We zullen tegenover allerlei visies die uitgaan van de pluraliteit van waarheidsvisies blijven opkomen, aldus ds. Visser, voor het unieke en exclusieve van de boodschap van kruis en opstanding. Maar we zullen tegelijk moeten honoreren dat religie meer is dan een menselijk verzinsel. Er zijn en blijven aanrakingspunten tussen de religieuze zoektocht van mensen en het Evangelie. Dat moet ons behoedzaam en voorzichtig maken in de benadering van mensen.

Missionair gesprek

In zijn slothoofdstuk maakt de auteur enkele opmerkingen voor het missionair gesprek. De kerken mogen zich niet rijk rekenen, maar hebben wel te speuren naar de kansen die het zoeken van onze tijdgenoten naar zin en spirituele beleving biedt. Juist nu is een actueel en existentieel getuigenis van groot gewicht. Daarbij dienen kerken

zich te onthouden van een agressieve benadering. Belangrijk is of we kunnen luisteren naar de signalen van de ander, in een kritische zelfreflectie. Want de kerken hebben het ook vaak laten afweten. We moeten niet ongevraagd aan komen dragen met onze visie, maar ons oefenen in de nederigheid van Christus: aankloppen en wachten tot de deur opengaat (Openb. 3 = 20).

Belangrijk is dat de mens van vandaag geen rationele antwoorden verlangt, maar een authentiek geloofsverhaal. En voor wie dit alles te soft mocht zijn, Visser is per se geen voorstander van een oeverloos in- en uitpraten. In het gesprek met de ander komt er altijd vroeg of laat een moment waarop we de ander confronteren met het Evangelie, zoals ook de ontmoeting van Paulus in Athene laat zien. Maar juist hier moeten we bedenken dat God door zijn Geest de eerste partner is in het gesprek. Ook hier geldt het woord van de Spreukendichter: De wijze kent tijd en wijze.

Graag beveel ik de beknopte studie van ds. Visser bij u aan. Ze is geschreven in de geest van het werk van missiologen als Kraemer, Bavinck en Verkuyl. Wat me bijzonder aanspreekt, is dat een duidelijke positiekeuze voor een getuigende opstelling gepaard gaat met een kritisch besef naar de eigen positie en een houding van ootmoed in de benadering van de ander. Hoe kan dat ook anders! Zending is toch dat de ene bedelaar aan de ander vertelt waar. het brood te krijgen is. Dat geeft mogelijkheden tot echte ontmoeting. Postmoderne religiositeit stelt ons voor een uitdaging, vooral in die zin dat we ootmoedig en tegelijk vrijmoedig rekenschap geven van de hoop die in ons is.

De brochure van ds. Visser is uitgegeven in samenwerking met Buijten & Schipperheijn en te bestellen via de boekhandel of via het bureau van de Willem de Zwijgerstichting, Postbus 40082, 7504 RB Enschede. Op dit adres is ook een folder verkrijgbaar over het werk van de stichting. Wie zich opgeeft als donateur tegen een bijdrage € 7, - per jaar, ontvangt twee maal per jaar een brochure. Voor het komende jaar staan twee brochures gepland van de hand van prof. dr. W. Verboom en prof. dr. G. C. den Hertog.

A. NOORDEGRAAF, EDE

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen