Liederen van de ‘Gewijde Nacht’

Als je de Duitse verkeersbureaus - nationaal en van de diverse deelstaten - mag geloven, zijn de meest bekende kerstlieden, en ook de kerststallen en/of kerstkribjes in Duitsland geboren... Niet in de vroegere Bondsrepubiek en de Oost-Duitse DDR natuurlijk, maar veel eerder; nog voor kanselier Bismarck en de Hohenzollern in de ige eeuw het Duitse keizerrijk heroprichtten, als (vermeende) voortzetting van het middeleeuwse 'Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie' in het Avondland.

Zeker, ook ons land stroomt vol met kerstmarkten en kunstsneeuw, met allerlei poespas en een aan Scandinavië ontleende kerstman met zijn roodneuzige rendier Rudolf. Maar vermoedelijk heeft de Duitse VW wel gelijk met de reclame voor de 'Christkindelmarkt' en alle andere soorten kerstmarkten als 'typisch Duitse' uitvinding. En dat heel wat kerstliederen uit Duitsland stammen, van Thüringen in het oosten tot Beieren in het zuiden, zullen muziekhistorici wellicht niet ontkennen.

O Sparre(n)boom!

Ik wil geen analyse of geschiedenis van 'het' Duitstalige kerstlied presenteren, en evenmin het verhaal van de pastoor achter 'Stille Nacht' nog weer eens uit de doeken doen. Maar wellicht is het aardig om wat informatie door te geven over een paar bekende Duitse kerstliederen, waarvan sommige niet al te best in het Nederlands zijn vertaald. Want 'Oh Tannenbaum' is nog altijd geen dennenboom, maar een spar...

Hoe dan ook, geliefde zangen als 'Oh du fröhliche, oh du selige', 'Oh Tannenbaum' of'Alle Jahre wieder' vinden hun oorsprong in de deelstaat Thüringen, in het land van Goethe en Bach. Thüringen is dus ook het stamland van vele huidige kerst-cd's. Wie kent niet de beroemde Fischer-koren en de vele bazuinblazers langs berg en dal? De liedteksten zijn veelal heel wat bekender dan hun tekst- en toondichters. Uitgezonderd uiteraard het Weihnachts-Oratorium van Johann Sebastian Bach, die zijn triomfen vierde als Thomascantor in het Thüringse Leipzig. Maar wie zegt de naam van Johann Daniël Frank uit Weimar iets? Of van dr. Ernst Anschütz uit Goldlauter bij Suhl en Wilhelm Ley uit Leina bij Gotha? Ze woonden en werkten in wat nu de oostelijke deelstaat Thüringen is.

Eerste kerstboom

Een bekend kerstlied - aardig trouwens, dat kerst in het Duits de 'Gewijde Nacht' heet - is wel 'Oh du fröhliche, oh du selige, gnadenbringende Weihnachtszeit'. Dat lied over de vrolijke, zalige, genadebrengende Kersttijd komt uit Weimar, de stad van Goethe en Lessing en van veel klassieken. Het lied werd voor het eerst in 1816 gezongen door een koor van het weeshuis van de geleerde Johannes Daniël Falk, die daar privé-onderwijs gaf.

In ditzelfde Weimar stond meer dan anderhalve eeuw geleden de eerste 'openbare' kerstboom van Duitsland, buiten op een plein, opgetooid. Dat gebeurde door de uitgever en hofboekhandelaar Johann Wilhelm Hoffman. Zo'n kerstboom staat elk jaar weer op de Markt van Weimar. En sinds 1924, toen de Weimarse predikant ds. Alexander Wessel een geldinzameling begon onder het motto 'Christusboom voor allen', worden onder de boom giften ingezameld voor goede doelen.

Intussen lijkt het erop dat in de Duitse landen het hoogfeest van Christus' geboorte nog meer dan bij ons wordt gevierd in een sfeer van romantiek. Dus: besneeuwde vakwerkhuisjes, lampionnenoptochten, koets- en arresleeritten en kerstmarkten - die van Erfurt is al 152 jaar oud. Dit alles onder het genot van Glühwein, kerststollen en gezellige kerstliedjes, die soms kerstdeuntjes worden.

Kersttoerisme

In Thüringen kun je een complete toeristische kerstroute afleggen. Die voert niet tot aanbidding en verwondering, naar het Kind in de kribbe, maar langs fabrieken van kerstballen en kerstboomlichtjes, een porseleinwerkplaats, een glasblazerij en een streekmuseum. Toegegeven: wie de route langs Neuhaus aan de Rennweg volgt, kan daar, in een van de grootste houten kerken van Thüringen, ook kerstconcerten en orgelbespelingen meemaken. Maar je krijgt de indruk dat de vanouds lutherse deelstaten niet veel verschillen van de rooms-katholieke als het gaat om het beleven van het kerstwonder: veel sfeer aan de oppervlakte. Maar waar zoekt men de Heiland der wereld?

Nu is het niet helemaal eerlijk om kerst op z'n Duits helemaal terug te brengen tot een groot gezelligheidsfeest. Er is nog een andere kant. Aan Duitsland danken we immers ook de grote en muzikale hervormer Maarten Luther, wiens woonplaats in het voormalige Oost-Duitse Saksen-Anhalt nu officieel Lutherstadt Wittenberg heet. En aan Luther danken we ook diverse advents- en kersüiederen, die qua tekst en muziek het niveau van 'Oh Tannenbaum' ver te boven gaan. Wie een blik in het 'Liedboek voor de Kerken' werpt, zal zien dat het Duitse taalgebied wel de grootste leverancier van teksten voor advent, kerst en de Epifaniëntijd is.

Lutherliederen

Van deze Gezangen 116 tot en met 171, waarvan de nummers 131 tot 155 behoren tot de feitelijke kerstliederen, is een relatief groot deel afkomstig uit Duitsland, te beginnen met de middeleeuwse mysticus Johannes Tauler. Daar zitten vrij onbekende tekstdichters bij, maar ook gezangen van Luther, voor een deel ontleend aan het in 1524 te Erfiirt uitgegeven 'Enchiridion Oder eyn Handbuchlein'. Zoals: 'Nun komm, der Heiden Heiland', door J. W. Schulte Nordholt vertaald als 'Kom •tot ons, de wereld wacht'. Of het 'Vom Himmel hoch da komm ich her' van Luther, opgenomen in zijn door Jan Wit vertaalde 'Ein Kinderlied auf die Weihnacht'.

In Wittenberg verscheen, eveneens in 1524, 'Walter's Geysüiche gesangk Buchleyn' en dat bevatte ook Luthers

'Gelobet seist du, Jesu Christ' (Gezang 142). Het eerste 'evangelische' (is: protestantse) gezangboek in Duitsland bevatte liefst 24 liederen van deze reformator, die ook meermalen de muziek voor zijn rekening nam. Niet alle Luther-liederen uit het Liedboek zijn even bekend. 'Christ unser Herr zum Jordan kam' ('Toen Jezus bij het water kwam, waar Hem Johannes wachtte') wordt, lijkt mij, in onze kerken weinig gezongen.

Vergeten namen

De veelkleurige Duitse traditie van het geestelijk lied vinden we in het Liedboek ruim aanwezig in de secties Advent en Kersttijd. Paul Gerhardt is bekend genoeg. De ige-eeuwer Carl Wilhelm Osterwald ('Op U, mijn Heiland, blijf ik hopen') al wat minder. Maar van Georg Weissel ('Heft op uw hoofden, poorten wijd') en Michael Schirmer (17e eeuw; 'God lof! Nu is gekomen Gods aangename tijd') of van Valentin Thilo ('Verwacht de komst des Heren'), Johann Rist ('Gaat, stillen in den lande') en Friedrich von Spee ('Kom tot ons, scheur de heem'len, Heer') zijn vaak slechts een paar liederen bekend gebleven, terwijl hun tekst- en toondichters bijna zijn vergeten. Dat geldt weer niet voor Johann Christoph Blumhardt of de composities van Michael Praetorius of Bachs melodie van 'Ik kniel aan uwe kribbe neer'.

Kortom, Duitsland heeft heel wat meer kerstliederen voortgebracht dan die toppers, waar Thüringen Tourismus in Erfiirt nu reclame mee maakt onder de leuze 'Weihnachtsland Thüringen wo die Weihnachtslieder entstanden sind'. Luther was immers geen Thüringer. Opmerkelijk genoeg kregen de Thüringers Frank, Anschütz en Ley geen plaats in het Nederlandse Liedboek, evenmin als 'O dennenboom', 'Oh du fröhliche' of'Alle Jahre wieder'.

Nu zijn dat wellicht niet de sterkste Duitse kerstliederen, maar het Liedboek bevat wel meer gerijmel, vertaald of van eigen bodem, dus die Thüringer sparrenboom - of was het een conifeer? - had er nog wel bij gekund. Per slot van rekening nam het Liedboek ook 'Du Kind, zu dieser heilgen Zeit' op van de in 1942 tragisch omgekomen Jochen Klepper uit Berlijn, in de nogal matige vertaling van germanist en dichter Ad den Besten.

H. H. J. VAN As, APELDOORN

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen