Remonstrants te Woerden

Het wekte onze verwondering en ook bewondering, toen wij in het bezit kwamen van dr. J. Haitsma's laatstgeschreven boek over De Remonstrants Gereformeerde Gemeente te Woerden, uitgegeven door De Hoeksteen, Berkel en Rodenrijs, 2002. Dr. Haitsma is 89 jaar en als we zien hoeveel speurwerk in moeilijk te ontcijferen archieven en een uitgebreide literatuurstudie aan dit boek ten grondslag hebben gelegen, staan wij wel verbaasd over zoveel werkkracht en zo'n vitale belangstelling, waarover de auteur nog steeds mag beschikken. Ik heb er daarom een groot genoegen in om als oud-Woerdense collega (1958-1963) iets over dit boek te mogen schrijven.
Misschien denkt iemand: maar valt er over de Woerdense kerkgeschiedenis niet iets anders en meer in onze lijn te schrijven dan over de remonstrantse gemeente? U moet dan weten dat dr. Haitsma al eerder over de hervormde gemeente van Woerden een omvangrijke publicatie het licht heeft doen zien. Nu heeft hij zijn kerkhistorische studie over Woerden afgerond met dit geschrift over de remonstranten.

Dolerende remonstranten
Ik kan zeggen dat ik het boek met grote belangstelling heb gelezen. Dat komt mede daardoor dat Haitsma de geschiedenis van deze gemeente plaatst in het kader van het grote geding, waardoor deze gemeente is ontstaan. We denken dan natuurlijk aan de strijd tussen de gereformeerden en de remonstranten, die is uitgelopen op de Dordtse Synode van 1618/19. Een van de boeiende kanten van dit boek is dat we deze nationale ontwikkeling zien weergegeven in de strijd, die plaatselijk in Woerden is gestreden. In het kort weergegeven komt ze hierop neer. De gemeente die na de Reformatie in Woerden is ontstaan, was aanvankelijk luthers, maar ontwikkelde zich van lieverlede tot een gemeente van gereformeerde signatuur. Interessant is te zien hoe vrijwel vanaf het begin twee richtingen ontstonden. De ene stond onder invloed van (de oudere) Melanchthon en Erasmus. Zij bewoog zich steeds meer in de richting van de latere remonstranten. De andere richting kenmerkte zich door haar orthodox-gereformeerd belijden. De eerstgenoemde kreeg de overhand, niet alleen in de vroedschap maar ook in de kerkenraad. Woerden was dus eigenlijk al vóór de Dordtse Synode een remonstrantse gemeente. De gereformeerde minderheid ging doleren, dat wil zeggen dat zij aparte bijeenkomsten ging houden. Maar door het ingrijpen van prins Maurits, die openlijk de kant van de contra-remonstranten had gekozen, werd zowel de vroedschap als de kerkenraad omgeturnd in gereformeerde zin. Van toen af gingen de remonstranten doleren, eerst in het verborgen, later steeds openlijker en onder Frederik Hendrik ook legaal.

Burgerlijk moralisme
De vraag die al lezende bij me opkwam, was: hoe ging dat nu verder? Is er iets van dat geding rondom de belijdenis aan de orde gebleven? Anders gezegd: zijn de remonstranten ook daarna bewust remonstrants gebleven? Op die vraag heeft Haitsma door zorgvuldig de notulen van de remonstrantse kerkenraden na te pluizen een teleurstellend antwoord moeten geven. Hij maakt namelijk duidelijk dat daarin feitelijk nooit meer iets over de leer en de prediking aan de orde is gekomen. Het ging al die eeuwen door over zorg voor de armen, geldelijke zaken, het beroepen van predikanten, rekening en verantwoording afleggen tegenover de landelijke Sociëteit en over de telkens terugkerende constatering dat de gemeente opnieuw kleiner was geworden.
De auteur heeft wel bewondering voor de sociale bewogenheid van de gemeente, maar tussen de regels door maakt hij duidelijk dat het geloof in prediking en praktijk vervlakt was tot een burgerlijk moralisme. Een enkele keer horen wij de klacht dat het remonstrantisme uit vroeger tijden toch wel heel anders was dan nu. Toen ging het nog over de belijdende kernen van het geloof, nu alleen nog over goed doen aan de armen. Maar daarin waren ze dan ook goed. Toen de remonstrantse gemeente in 1874 werd opgeheven, bestond ze nog uit zes leden, die allen van de bedeling leefden!

Ds. Detmar
Er zou nog veel meer over dit interessante boek te zeggen zijn. Ten slotte nog een voor ons niet onbelangrijk gegeven. Toen in 1828 ds. R van Oorde als predikant van de Remonstantse gemeente van Woerden en Zwammerdam, waarmee door het teruglopend ledental al jaren een combinatie was aangegaan, werd bevestigd en daarna zijn intrede deed, hield men bij die gelegenheid een 'vriendbroederlijke maaltijd'. Ook de predikanten van de lutherse en de hervormde gemeente met nog andere vrijzinnige predikanten uit de omgeving waren daarbij uitgenodigd. We lezen dat ook de ons bekende ds. D. A. Detmar tot de genodigden behoorde. Hij was toen predikant in Woerden. Detmar was een rechtzinnig prediker, die velen, ook in Woerden, tot zegen is geweest. Hij was een van hen 'die bleven' in de Nederlandse Hervormde Kerk, nadat de Afscheiding in 1834 had plaatsgevonden.
Dr. Haitsma tekent hierbij aan dat ds. Detmar zich wel niet zo gelukkig gevoeld zal hebben in dit vrijzinnige gezelschap. Bewijzen daarvoor kan hij echter niet leveren. Mijn aantekening zou zijn: kennelijk heeft ds. Detmar deelgenomen aan het brede kerkelijke gebeuren, niet alleen in zijn eigen kerk maar ook in de contacten met de plaatselijke, kerkelijke gemeenschap, die toen duidelijk vrijzinnig georiënteerd was, zowel bij de remonstranten als de lutheranen. Ik moet zeggen dat dit voor mij wel zoiets als een eye-opener was. Want meestal worden ds. Detmar en zijn medestanders in die tijd afgeschilderd als predikanten, die het in de vervallen kerk wel heel moeilijk hadden, maar toch, standvastig in de gereformeerde leer en prediking, erin bleven. Als ik dit lees, denk ik: maar hij heeft zich toch ook over de hele breedte van de kerk, heel concreet toegespitst op de plaatselijke situatie, bewogen. Hij heeft zelfs meegedaan tot en met de 'vriendbroederlijke maaltijd', samen met zijn vrijzinnige collega's. Zo komt ds. Detmar voor ons nog weer in een ander licht te staan.
Kortom: ik heb van dit boekje niet alleen genoten maar er ook van geleerd, niet alleen historisch maar ook met het oog op vandaag. Ik wil mijn oude Woerdense collega hartelijk bedanken voor deze belangwekkende studie.
C. GRAAFLAND

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen