Breekt kerk, breekt wereld

Als jongen heb ik het zijdelings meegemaakt: 'de Ramp' van 1953 én 'de Scheuring' van 1953. Het water bereikte ons Lyceum aan de haven in Vlaardingen. En thuis, in de achterkamer, sprak mijn vader met een ouderling over de spanning in de Gereformeerde Gemeenten. In hetzelfde jaar!
Is zoiets nu 'toevallig'? Later vernam ik van een klasgenoot dat zoiets in 1944 op nog grotere schaal was gebeurd: in de Tweede Wereldoorlog waren de Gereformeerde Kerken gescheurd! Hoe heeft het kunnen gebeuren! Je denkt: waren de wachters dan blind?! Je denkt: zoiets zou nu toch niet meer gebeuren.
Maar wat schrijft de krant anno 2003 over Iran en… SoW?

1. De Ramp en de Scheuring, 1953
a. De watersnood hebben we herdacht. De ramp kwam onverwacht.
Zeeland ging rustig slapen; ook burgemeesters gingen naar bed. Het stormde wel vaker… Maar die nacht was er springvloed én noordwesterstorm. Juist die dijken braken, die niet aan de stormkant lagen. Mensen op huizen en vlotten. Honderden verdronken in ijskoud, kolkend water. Prof. G. Wisse hoorde 'Gods sprake in de stormvloed': 'In de oorlog vielen wij in mensenhanden', zei hij, 'maar nu in Gods handen.' Achteraf blijkt dat ir. Van Veen al in 1940 en 1946 Rijkswaterstaat had gewaarschuwd. Er kon een nieuwe Elisabethsvloed komen, schreef hij weer in 1952. De onheilsprofeet werd niet gehoord. Elseviers Weekblad nam Cassandra's vermaan niet op: geen paniek. En de regering (vader Drees) had andere prioriteiten: wederopbouw en… bewaping. Wij rekenden toen op oorlog, niet op stormvloed. Na de ramp kwam het Deltaplan. Achteraf gezien had zo'n plan de ramp kunnen vóórkomen!
En de kerk? Werd dáár 'Cassandra' gehoord? Na de ramp ontstond -gelukkig- het werelddiaconaat. Maar ervóór? Sommige kinderen Gods hadden iets voorvoeld. Een GG-dominee in Krabbendijke had in januari al een 'donkere wolk' gezien en een oud-gereformeerde ouderling in Stavenisse had de zondag tevoren het gevoel van een 'verzegeld' oordeel. En hij stierf.
b. In datzelfde jaar 1953 kwam 'de scheuring' in de Gereformeerde Gemeenten. In Zeeland werkte deze wel minder door, maar toch: watersnood en kerkbreuk in één jaar. Waarover het ging? Over 'het aanbod van genade' aan onbekeerden… Vóór of tegen. De kerk die hielp bij de ramp, hield haar eigen agenda. Het waren blijkbaar twee werelden.
De 'scheuring' was achteraf ook te voorzien. Ds. R. Kok was al afgezet: zijn evangelie was te ruim. Maar in de oorlog zag hij het gevaar voor joodse kinderen scherper. Dr. C. Steenblok (in de oorlog uit de Gereformeerde Kerken overgekomen) zag heel andere 'gevaren': een 'remonstrantse draad', zelfs bij geliefde Schotse oudvaders… Dat moest zich ontladen ter synode. Kort na 'de ramp'. Verbijsterend. Kan natuurgeweld dan de theologische discussies niet overstijgen? Kon zelfs de 'sprake Gods' de kinderen Gods niet verbroederen? Vergis u niet: het ging - met alle menselijke 'ruis' natuurlijkbij elk om eeuwig wel of wee. Maakte juist die urgentie de broeders onbekwaam tot woord en weerwoord? Was er dus toch verband? De dijken braken, letterlijk en figuurlijk.
Prof. dr. J. H. van den Berg schreef Metabletica (1961), de leer der veranderingen. Fascinerend! De ontdekking van de bloedsomloop vond plaats in 1643: van dat jaar dateert ook de Congratie van het Heilig Hart! Waarom?! Riep de kijk op het hart als pomp soms een religieuze reactie op? Sindsdien zocht Van den Berg meer 'metabletische' verbanden… Wat zou hij van 1953 zeggen?

2. De Oorlog en de Vrijmaking, 1944
Bezien wij nu het jaar 1944: geen natuurramp, maar een oorlog. Dat maakt de spiegel nog scherper. De invasie had toen al plaatsgevonden en de geallieerden rukten op. Over gewapend verzet verschilden de kerkleiders, maar ieder vond het een 'rechtvaardige oorlog'. De bevrijding kwam in 1944 naderbij. Maar Arnhem was 'een brug te ver'. Er kwam zelfs een Duits tegenoffensief. Voor 'Vesting Holland' moest het ergste nog komen: de hongerwinter. Dat kon men in de zomer van 1944 echter nog niet weten. Wel bestonden toen de concentratiekampen: ds. J. Overduin was net terug van Dachau. De vernietigingskampen draaiden op volle toeren. Juist in 1944 bezette Hitier alsnog Hongarije en liet Hongaarse joden massaal afvoeren naar de ovens van Auschwitz. Kinderen incluis. Eichmann! In 1944 was de holocaust in volle gang. De Nederlandse kerken protesteerden al sinds 1942 tegen deportaties, waarvan niemand terugkwam.
Doorzag de kerk het nazidom als antichrist? De barthianen zagen het scherpst. Maar Klaas Schilder ook! Hij had het gevaar al in 1933 zien aankomen: hij studeerde juist in Duitsland, toen Hitler de macht greep. Hij signaleerde direct het antisemitisme. Anders dan de leider H. H. Kuyper wilde hij kerkelijke NSB'ers onder censuur zetten. Hij had de synode (Amsterdam, 1936) bewogen tot uitspraken tegen het Führerprinzip en de totalitaire staat. Maar intern bestreed hij theologische thema's als de 'veronderstelde wedergeboorte', de 'pluriformiteit der kerk' en 'algemene genade'. De jonge prof in Kampen viel dus heel Kuypers erfenis aan. Een commissie moest deze 'leergeschillen' onderzoeken.
Ook na de Duitse inval in 1940 had Schilder moedige taal gesproken: de schuilkelder uit! Daarom was hij vastgezet en vrijgelaten met een schrijfverbod. Nu concentreerde hij zich op de binnenkerkelijke strijd. Zo verschoof 'De strijd op twee fronten' (J. Ridderbos). Vanaf zijn onderduikadres bestreed hij nu de wettigheid van de eigen synode, die juist wilde pacificeren. Hij vond dat de kerk haar eigen agenda heeft. Toen schorste de synode haar bestrijder (maart '44). Maar zij dankte wèl haar zieke adviseur H. H. Kuyper, de oude leider, die sinds de bezetting voor 'aanpassing' was, niet bad voor de koningin, en hoopte op een overwinning van Hitier op de Sovjet-Unie…
Inzake de leer handhaafde de synode een oud besluit, maar een minderheid was nu bezwaard. Waarover ging het vooral? Of Gods belofte bij de doop van ons kind betrouwbaar was! Maar anderen vonden 'zelfbeproeving noodzakelijk'. Ook toen die gevreesde 'remonstrantse trekken'. Bezwaarden wilden 'de kwestie' uitstellen tot na de oorlog, maar de synode wilde die juist snel afhandelen. Zag de synode niet wat er onderwijl in de wereld gebeurde? Zeker! Voorzitter G. C. Berkouwer had als predikant in Amsterdam de jodendeportaties zelf gezien. Veel gereformeerden zaten in het verzet. Tijdens de synode in Utrecht kwam het radionieuws binnen dat Italië had gecapituleerd. Maar de kerkelijke kwestie moest toch doorgaan. Berkouwer zegt achteraf: 'Wij leefden in twee werelden'. Wij hadden profetisch moeten spreken. De Duitsers gaven Schilder in juli 1944 spreekvrijheid en het eerst wat hij deed, was voorlezing van de 'Acte van Vrijmaking of wederkeer'. Want: besluiten van meerdere vergaderingen die strijden met Gods Woord, zijn niet bindend (kerkorde-art. 31). Eentiende deel wierp het 'synodale juk' af.
Men noemde het Reformatie, maar vooral…'Vrijmaking'! Kon men in bezettingstijd kerkelijke dwang nog minder verdragen?
In crisistijd komen -zeker in een uniforme afscheidingskerk- latente spanningen weer boven: na de geforceerde Vereniging (1892) waren er nog lang gereformeerden A en B!
Men kan vragen wie de ware calvinisten waren in 1953 of 1944. Ieder beriep zich destijds op de belijdenis. Ik denk dat het een broederstrijd was. Het ging best over diepe dingen, maar die waren voor de vaderen nooit kerkscheidend geweest. Allen stamden van Calvijn, die een brug wilde slaan tussen Luther en Zwingli, om één kerk der Hervorming in Europa!
Breuken zijn in crisistijd geen 'natuurwet'. In 1944 ontstond in de verbrokkelde Nederlandse Hervormde Kerk juist toenadering tussen de leiders der Richtingen in het kamp Michielsgestel: het driemanschap Gravemeijer, Kraemer en Banning ontstond! Nood verbroedert, normaliter. Wereldwijd kreeg de oecumene in allerlei vormen een sterke stimulans door de oorlog. En in Nederland keerden de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband terug naar de Hervormde Kerk.

3. Bush en SoW, 2003
Toen en… nu. De christelijke media melden dreigende oorlog in Irak en… dreigende scheuring in Putten.
a. Amerika wil Hoessein straffen om zijn gevreesde wapens en zijn weigering mee te werken met de Verenigde Naties. Het conflict loopt al tien jaar, maar loopt nu hoog op. De leiders voelen zich verantwoordelijk en hun geduld raakt op. Nooit meer 11 september! 'Geen tweede München'. Maar 'old Europe' volgt niet zomaar. 'Nie wieder Krieg'. En zo bereiden wij ons weer voor op de vorige oorlog…
b. En de kerk? De Wereldraad, in spoedberaad bijeen in Berlijn, is tegen oorlog. De paus ook. Tarik Aziz, de Chaldese minister, bezoekt Rome: geen 'kruistocht' alstublieft! Ook en juist de oude Oosterse kerken voelen zich bedreigd. Maar wat houdt de Nederlandse kerken veelmeer bezig? De hervormde synodepreses in Berlijn? De bladen gaan meestal over iets heel anders: een kerkvereniging die kerkscheuringen oproept. Het conflict loopt al tien jaar, maar loopt nu hoog op. De leider(s) voelen hun verantwoordelijkheid. Het geduld raakt op, - dat van de bezwaarden ook. De discussies zijn wel minder existentieel dan destijds, maar het gaat niet om kleinigheden: 'Leuenberg' raakt de verkiezing, de homozegen de hermeneutiek, de hele fusie het kerkbesef, de grondslag. Maar weer legt de regerende meerderheid haar wil op aan bezwaarden en de richtingenstrijd veroorzaakt broederstrijd.
Processen lijken niet meer te stoppen. Kan Bush nog terug, ook als niet bewezen is dat Saddam Hoessein verboden wapens heeft? Kan een kerkbestuur nog terug, ook als vele verontrusten niet meegaan met de fusie? Alles moet doorgaan. Beleid moet consistent zijn. Ook als synodeleden dagblad Trouw lezen en dus niet op de hoogte zijn van 'Putten'. Zo hebben conflicten hun eigen wetmatigheid, in kerk en wereld. Leven wij weer in twee werelden? Of is er ook hier verband? Zo niet 'metabletisch dan 'meta-historisch': achter de schermen van de historie zitten machten. Maakt de boze gebruik van de mechanismen? Hij is de 'diabolos': de uitéénwerper. 'Zijn listen zijn ons niet onbekend.' Verblindt de kerkelijke strijd ons weer voor de wereld - en andersom? Is dat misschien de bedoeling? Laten wij de boze in Jezus' Naam weerstaan. De geschiedenis herhaalt zich nooit eender en hóéft zich ook niet te herhalen. Laat de kerk dieper ingaan op de vraag of een preventieve oorlog nog een 'rechtvaardige oorlog' mag heten: een nieuwe vraag aan de ethiek van Augustinus. Een dringende vraag. Miljoenen mensenlevens zijn in geding. Zouden synoden daar niet over moeten spreken? Dan kan blijken of de 'vredestichters' in de politiek in de kerk zelf iets doordrukken. En dan kan - andersom - blijken of militanten in de kerk dáárom alleen al militant zijn in de politiek.
Ook Israël is anno 2003 weer in geding en dat raakt de kerk zeker.
Wij beleven apocalyptische tijden en als de kerk dan zwijgt…!
Laten synode en bezwaarden samen voorkomen dat wij anno 2003 iets moeten uitleggen wat onze jongens en meisjes evenmin begrijpen als wij destijds.
C. BLENK, DELFT

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen