Globaal bekeken

In de Noorderkerk in Amsterdam is zaterdag 24 mei een actie van start gegaan voorde restauratie van het Knipscheer-orgel, dat dateert van 1849. Ter gelegenheid daarvan werd een boekje gepresenteerd onder de titel De Noorderkerk - Een kerk in de Jordaan (red. Gerda H. Borger-Koetsier, uitgave St. Vrienden van de Noorderkerk, Noordermarkt 48, 1015 NA Amsterdam; e-mail: vrienden@noorderkerk; postbank 303433). In dit boekje gaat prof. dr. G. J. Borger in op de geschiedenis van de Noorderkerk en geeft hij ook aandacht aan de achtergrond van de Jordaan:

'In Nederland komt de bijbelse waternaam Jordaan op meer plaatsen uoor, steeds als aanduiding van een sloot of gracht die kennelijk werd gezien als scheiding met "de anderen" aan de overzijde. De Amsterdamse Jordaan is in dat opzicht geen uitzondering: het is de oude bijnaam voor het gedeelte van de Prinsengracht tussen de Brouwersgracht en de Leidsegracht. Als de naam in 1691 voor het eerst in een schriftelijke bron verschijnt, is er sprake van aen de overzijde der Jordane. Die naamgeving roept herinneringen op aan de religieuze spanningen die in Amsterdam waren ontstaan door de komst van de calvinistische migranten uit de zuidelijke Nederlanden. Na hun vlucht ontdekten de zuiderlingen af snel dat de calviniten in de noordelijke Nederlanden veel soepeler omgingen met de belijdenisgeschriften en de tucht dan men in het zuiden gewend was. Voor veel vluchtelingen, die ter wille van het geloof huis en haard hadden verlaten en in de vreze des Heren waren begonnen aan een onzekere toekomst in het noorden, zal dat een bittere ervaring zijn geweest. Hoewel een groot deel van de Amsterdamse bevolking na de alteratie formeel gereformeerd was geworden, werd het dagelijks leven in de stad allerminst gekenmerkt door een christelijke levenswandel. Ergerlijk was het in de ogen van de zuiderlingen dat de wereldlijke en kerkelijke overheden in het bedenkelijke gehalte van het volksleven geen aan leiding wilden zien om in te grijpen. Preciezen in de leer en notoire scherpslijpers troffen zij echter ook aan onder de calvinistische families die bij het naderen van het Spaanse geweld in 1567 Amsterdam waren ontvlucht en naderhand waren teruggekeerd.
De aanleg van de grachtengordel ging gepaard met grootschalige grondspeculaties. Drie van de vier regerende burgemeesters stonden onder verdenking betrokken te zijn bij onoorbare transacties. Daardoor nam de spanning toe tussen de rekkelijke regentenfamilies, die zich in de grachtengordel hadden voorzien van een riant woonerf, en de meer precieze migranten die een nieuw bestaan probeerden op te bouwen in de Jordaan. Ook bij de totstandkoming van de Noorderkerk heeft die spanning een rol gespeeld. Al in 1618 had het stadsbestuur besloten dat er in de grachtengordel een nieuwe kerk gebouwd zou worden ter plaatse van de huidige Westerkerk. Deze kerk zou een werck van grooter importantie moeten worden, een prestigieus bouwwerk dus. In een ander kerkgebouw was niet voorzien.'

Op woensdag 18 juni a.s. hoopt aan de Vrije Universiteit te Amsterdam ds. C. G. Geluk (Huizen) te promoveren op een proefschrift getiteld Geest en cultuur - 'Een theologisch onderzoek naar creativiteit in het licht van de visie van Calvijn op cultuur' (uitgave Boekencentrum, 's-Gravenhage). Promotor is prof. dr. A. van de Beek. We wensen de promovendus een goede promotiedag toe en feliciteren hem van harte met de voltooiing van deze studie. Het lezenswaardige proefschrift bevat in het notenmateriaal menig aansprekend moment, voorzover het geen Latijns citaat is. Zo noot 336:

'De orgelbegeleiding van de kerkzang in de eredienst werd bij de doorwerking van de Reformatie in Nederland aanvankelijk afgewezen. Muziekbeoefening vond alleen plaats buiten de eredienst om. Het gevolg was dat er door de gemeente erbarmelijk gezongen werd. De calvinist Constantijn Huygens, de geleerde en machtige secretaris van stadhouder Frederik Hendrik, verklaarde de disharmonie bij de samenzang in de kerk hieruit, dat zovelen thuis onder het werk psalmen zongen en dan hun eigen variant plachten te kiezen voor een moeilijke melodie. Zie: Van Deursen, Mensen van klein vermogen, 302. Over deze samenzang schreef Huygens: "Het laet sich onder ons veeltijds aanhoren als ofter meergehuylt oft geschreeuwt dan menschelick gezongen werde. De toonen luyden dwars ondereen, als gevogelte van verscheiden becken. De maten strijden, als putemmers, d'een dalende soo veel als d'ander rijst. Daer werdt om 't eerste uytgekreten, alsof 't een sake van overeenstemminge ware". We vonden dit citaat bij Van Deursen in Bavianen en Slijkgeuzen, 174. Zie ook: Balfoort, Het muziekleven in Nederland in de 17de en 18de eeuw, 17. In het tractaat Gebruyk en Ongebruyck van 't Orgel in de Kerkcken der Vereenighde Nederlanden, waaruit dit citaat komt, werpt Huygens zich op als verdediger van het kerkorgel. Zie: Strengholt, Constanter, 89. Een zekere J.J. Calckman schreef hier een tractaat tegenin onder de titel Antidotum, tegengif vant gebruyck of ongebruyck vant Orgel in de Kercke der Vereenighde Nederlanden. Zie: Balfoort, Het muziekleven in Nederland in de 17de en 18de eeuw, 19. We proeven hierin iets van de heftige strijd die over het gebruik van het orgel in de eredienst gevoerd is. Langzamerhand kwam er op dit punt toch verandering van denken. Besloot de Synode van Dordrecht in 1574 nog dat orgels verwijderd of in ieder geval niet gebruikt of onderhouden mochten worden, de Synode van Delft gaf in 1638 de kerkgemeente officieel ht recht om zelf te bepalen of ze orgelmuziek in de kerk wilden. Zie: Schama, Overvloed en onbehagen, 73.'
V.D.G.

[Tekst afbeelding: Kerkgangers wachten bij de Noorderkerk. Tekening van Johan Braakensiek, ca 1890 (Hervormde Gemeente Amsterdam).]

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen