Wachters bij de komst van een tiran

'Hitier zou de 'Barmer Thesen' hebben kunnen aanvaarden', kopte het Nederlands Dagblad. Het was bij de inauguratie van dr. George Harinck in Vrijgemaakt Kampen. Maar klopt die kop? Daar wil ik graag op ingaan.

Eerst feliciteren wij de nieuwe hoogleraar met zijn benoeming: een historicus aan een theologisch instituut! Mooi is dat! Een leerling van de inspirerende christen-historicus Puchinger. Hij wil de kerkgeschiedenis 'contextueel' beoefenen.

Zo schreef hij al over Klaas Schilder. Harincks inaugurele stelling prikkelt: Schilder was radicaler dan Barth tegen het nationaalsocialisme van Hitier! De gereformeerde synode van Amsterdam (1936) ging verder dan die van Barmen (1934)!

Barmen: Christus centraal

Wat was er aan de hand? In 1933 wilden de Deutsche Christen 'gelijkschakeling', ook in de kerk. Zo wilden zij meer dan Hitier. Door de Ariërparagraaf kwam volgens Bonhoeffer de kerk 'in statu confessionis' Harinck laat dat rusten, maar dat verheldert juist de vraag: wanneer komt de kerk nu in staat van belijden? Bonhoeffer schreef de Konfession van Bethel; Barth de Barmer Thesen: tegen dwaalleer in de kerk. Hij greep niet terug op de klassieke belijdenisgeschriften: die waren - anders dan in Nederland - in Duitsland niet meer te krijgen, weet Harinck van Schilder. Maar zij konden ook nog niet over ideologieën gaan, voeg ik toe.

'Uit politiek oogpunt was deze synode een onschuldige gebeurtenis', zegt Harinck. Is dat zo? Waarom wilde het regime deze synode dan eerst verbieden? Waarom stonden SS'ers op wacht? Mede door deze nazi-druk werden lutheranen en gereformeerden het eens!

Inderdaad ging Barmen niet tegen de nazi-staat. 'Wij zijn geen rebellen', legde Asmussen uit. Wat zat daarachter? Luthers tweerijken-leer! Het effect daarvan was: de kerk bemoeit zich niet met politiek. De 'reformierte' Barth moest deze lutheranen mee zien te krijgen. Barmen werd m.i. zo toch een doorbraak. Lutheranen waren er achteraf tegen (Ansbacher Ratschlag).

Maar wat men ook tegen Barmen inbrengt (geen algemene Openbaring), Christus stond (des te meer) centraal! Stelling 1: 'Niemand komt tot de Vader dan door Mij'! Bethge miste in Barmen vooral ook een stelling over de joden. Lapide ook. Harinck niet? Maar de totalitaire staat werd duidelijk afgewezen! Harinck minimaliseert dat. Het nationaal-socialisme werd in Barmen inderdaad niet bij name genoemd, maar elke ideologie werd afgewezen.

Het was duidelijk, welke! Op deze wijze zijn de Barmer Thesen wel tijdbetrokken, maar minder tijdgebonden. En zo hoort dat in een belijdend geschrift. Zo is 'Barmen' ook toepasbaar op andere ideologieën. Barmen is na de oorlog in Oost-Duitsland ook tegen het communisme - los van Barth: impliciet werd in Barmen zelfs de twee-rijken leer afgewezen: Christus heet immers Heer over alle terreinen. Daarom is het ondenkbaar dat Hitier de Thesen 'in zekere zin' zou hebben kunnen aanvaarden.

Barth zelf profetischer

Nu sprak Barth bij de Tsjechische crisis (1938) heel andere taal dan in Barmen: iedere Tsjechische soldaat zou dan ook voor de kerk strijden, schreef hij aan Hromadka. Harinck stelt nu: 'Barths latere ontwikkeling verklaart niet de Barmer Thesen als een prelude daarop, zoals in de geschiedschrijving vaak is verondersteld, maar stelt ze in gebreke'. Krasser nog: 'de latere ontwikkeling rechtvaardigt de Barmer verklaring niet, maar veroordeelt haar'. Veroordelen? ! Dat de synode van Barmen in 1934 'binnenkerkelijk' is gebleven, is bekend. Dat zou Barth zelf al spoedig erkennen. Ook het onrecht buiten de kerk had aan de orde moeten komen, schreef hij al in 1935 vanuit Basel. De kerk mag niet zwijgen, waar de profeten zouden hebben gesproken, zei hij. (Dat was dus nog vóór de synode van Amsterdam).

In 1938 kwam inderdaad Barths wending naar de politiek. Eerst viel hij de Schotse confessie bij inzake het recht van verzet tegen tirannie. Na Hitiers 'Anschluss' van Oostenrijk publiceerde Barth zijn 'Rechtfertigung und Recht': een theologische (Christocentrische) onderbouwing van de rechtsstaat. Die moest verdedigd worden, ook in Zwitserland! Na 'München' volgde die brief over de Tsjechische soldaat. En na de 'Kristallnacht' noemde hij in een lezing het nazisme antisemitisch, dus ronduit antichristelijk. Barths wending was dus breder en dieper. Maar hij zag zijn latere publicaties zelf wel, als een 'voortzetting' van Barmen! In een terugblik (van 1942) zegt hij de Bekennende Kirche niet te verwijten dat ze zo begonnen is, maar wel dat ze daarbij gebleven is. Barth noemde het een 'vruchtbaar misverstand', dat de Duitse kerkstrijd radicaler leek dan zij was: elders in Europa (Holland, Noorwegen) werkte zij door! Dat alles staat in Efne Schweitzer-Stimme, een bundeling lezingen en brieven van 1938- 1945. Harinck mag die interpretatie bestrijden, maar dan met deze stukken. Hij meent dat wij de Duitse kerkstrijd te positief, want door de ogen van Barth zien, maar zo waren de ogen van Barth! Er is ook een Wirkungsgeschichte van Barmen.

Barth kende de kerken het profetische 'wachter'-ambt toe en toen deze faalden, vervulde hij het zelf.

De Nederlandse Barthianen erkenden al vóór de oorlog, dat Barmen vertaald en verbreed moest worden met Israël en het OT: dat werden de Amersfoortse Thesen van dr. J. Koopmans (1939). Stelling 1 weerspreekt hen die vonden dat de ker zich nu moest beperken. Sloeg dat op ethischen, of ook op gereformeerden (met hun onderscheid tussen kerk-als-instituut en kerk-alsorganisme)?

Schilder niet altijd profetisch

En Schilder? Er zijn treffende parallellen met de bestreden Barth. Zo zien wij ook bij hem een 'Christologische concentratie' in crisistijd! Ook hij was een vroege 'wachter'. Hij zag in 1933 het gevaar. Want hij was voor studie in Duitsland en hoorde daar Hitier. Hij sprak bij zijn afscheid in Del£shaven profetisch over wat later in Rotterdam zou gebeuren. Maar dat zijn promotor een Deutsche Christen was, verzweeg hij... Schilder zag in 1933 met zorg dat AR-jeugd overging naar de NSB. 'Christelijke politiek in gevaar!' De schuld van deze 'doorbraak' legde Schilder bij...

Barth! Barth zei, dat het gevaar niet van het nationaal-socialisme kwam,

maar Schilder lichtte dat wel uit zijn verband, zegt Harinck elders (in een noot: Alles of niets, p. 79). Gaf hij dan Barths positie wel goed weer? En waarom zweeg, Schilder over Barmen? Om de schrijver? Dat nam Buskes hem kwalijk.

Schilders kritiek op Barth is scherpzinnig; gedacht vanuit de christelijke politiek. Maar dan wél in de lijn van Kuyper: inkorting van artikel 36 NGB (synode van 1905). Was dat ook geen 'twee-rijkenleer'? Schilder stond achter Colijn. De premier vaardigde een ambtenarenverbod voor NSB'ers, de theoloog stimuleerde de kerk tot tucht over hen. Maar hoe was nu Colijns politiek tegenover nazi-Duitsland? Strikt neutraal, uit angst voor oorlog. Maar Nederland kon rustig gaan slapen, zei hij. De regering-Colijn stuurde intussen joodse vluchtelingen bij de grens terug! Was dat ook geen 'twee-rijkenleer'? Protesteerde Schilder toen? (Colijns dubieuze brochure van 1940 besprak hij omzichtig...) Tijdens de bezetting zou Schilder als profeet verstrikt raken in binnenkerkelijke toestanden. In Zwitserland zou Barth zich inzetten voor joodse vluchtelingen en wél protesteren tegen zijn regering inzake gesloten grenzen en andere misstanden.

Vergelijken

Harinck eindigt met 'Barmen' en 'Amsterdam' te vergelijken: 'een kerkvisie die tekort schoot en een kerkvisie die doorschoot' 'Amsterdam leek tegen bepaalde politieke partijen gericht en alleen voor de Gereformeerde Kerken bedoeld.' Dus ook binnenkerkelijk! Maar het verschil zit dieper. Voor Bonhoeffer was de vraag: wanneer komt de kerk 'in statu confessionis'? Voor gereformeerden was de vraag: wanneer moetje onder de kerkelijke tucht? De vergelijkende methode blijkt vruchtbaar. Ik zou die nog verder willen toepassen: b.v. tussen de Hervormde en Gereformeerde Kerk. Een gereformeerde synode kwam tot spreken, toen de hervormde nog in alle talen zweeg! Zou niet alleen 'Barmen', maar ook 'Amsterdam' ds. Koopmans geïnspireerd hebben tot de Amersfoortse Thesen? Zijn gereformeerde vriend ds. Van der Vegt, de Calvijnkenner, was lid van deze synode.

Kirchlichc Zeitgeschichte

Harinck wil niet zoals de Amerikaanse historicus Goldhagen ('Hitiers gewillige beulen') moralist worden. Hij zegt: 'De historicus beschrijft hoe het was, de theoloog hoe het behoort te zijn. En dat onderscheid wil ik graag zo houden'.

Intussen heeft de historicus de theoloog Barth fors gekritiseerd... Aan de VU hield Martien E. Brinkman zich 20 jaar geleden al bezig met de Barthreceptie in Nederland Harinck wil de hele kerkgeschiedenis contextueel gaan beoefenen. In Duitsland kwam rond de Wende de zgn. Kirchliche Zeitgeschichte op, die begon bij... de Duitse kerkstrijd. (Mijn cursusboek over de 20e eeuw begon daar ook mee). Beide lijnen pakt Harinck nu op in vrijgemaakt Kampen. Hij werkt zelfs met een Nijmeegse collega aan een handboek in deze zin. Dat belooft wat!

C. BLENK, DELFT

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen