Globaal bekeken

n het boek van Geraldien van Frijtag Drabbe Künzel Kamp Amersfoort (zie I Boekbespreking) troffen we de volgende passage over predikanten in het kamp:

'Omvangrijk u/as ook het aantal rooms-katholieke en protestantse geestelijken dat in het kamp verbleef. Zij hadden, in kerkelijk verband of individueel, tegen de Duitse bezettingspolitiek geprotesteerd of hadden de bezetter tegengewerkt. Tussen de nazomer van 1941 en de vroege lente van 1943 waren er veel van hen in het kamp. Hun aantal nam flink toe na een gezamenlijke protestactie, zoals de verspreiding van een bisschoppelijk schrijven in de zomer van 1941 en het voorlezen van een kerkelijke boodschap in april 1942 en in juli 1942.

Sommige zielzorgers hadden het al vrij snel na de Duitse inval met de nieuwe machthebbers aan de stok gekregen. Een hervormd predikant uit Rotterdam, Abraham Rutgers, vestigde de aandacht op zich toen hij op zondag 1 september 1940 tijdens de dienst het Wilhelmus aanhief. Daarna zou Rutgers nog zesmaal bij de Duitse politie ter verantwoording worden geroepen voo anti-Duitse en Oranjegezinde uitlatingen. Zijn preek op eerste pinksterdag 1941 was de laatste druppel en aanleiding voor zijn arrestatie. In Scheveningen verbleef Rutgers weken achtereen alleen opxel. Contact met andere gevangenen was hem ontzegd, evenals bezoek van zijn vrouw. Op 28 oktober werd hij overgebracht naar Amersfoort. Voor Rutgers was Schutzhaft aangevraagd: de Duitse politie vreesde dat hij onverbeterlijk was en het Duitse beleid in zijn preken zou blijven hekelen. Nadat Berlijn het groene licht had gegeven, werd Rutgers als Schutzhaftling naar Dachau gedeporteerd, waar hij niet veel later overleed.

Ook op 28 oktober 1941 kwam de Haagse hervormde predikant Dirk Arie van den Bosch in het PDA aan. Doorzijn praatjes voor de NCRVradio genoot Van den Bosch landelijke bekendheid. De dominee was de auteur van een boek ouer de "vertaling" uan bijbelse cijfercombinaties. Van den Bosch bekeek het verschijnsel met scepsis. Ter illustratie somde hij een paar vertalingen van het geval van Beëlzebub, 666, op. "Vlijtige puzzelaars", zo schreef hij, "hebben door de letters van het alfabet de getalwaarde te geven van 100-125 [...] de naam van den rijkskanselier van Duitsland erbij betrokken".

Alleen al de vermelding dat sommigen de duivel en Hitier als één en dezelfde beschouwden, was voor de Duitse politie voldoende reden Van den Bosch op n december 1940 op te pakken. Uit de verhoren leidde de Sipo/SD af dat de kans groot was dat Van den Bosch zich anti-Duits zou blijven profileren. De Schutzhaftangtrag die naar Berlijn werd gestuurd, werd begin maart 1941 geaccepteerd: Van den Bosch zou voor de duur van de oorlog (bis Kriegsende) in Schutzhaft worden gehouden. Nog eens ruim zeven maanden zat hij in het Oranjehotel.

Daarop volgde de overplaatsing naar kamp Amersfoort. Anders dan Rutgers werd Van den Bosch niet naar Duitsland getransporteerd. In het voorjaar van 1942 overleed hij op zevenenvijftigjarige leeftijd in het kamp. (...)

Ook na de jaarwisseling van 1941-1942 bleef •de Duitse politie gespitst op het kerkelijke leven in bezet Nederland. Tientallen dienaren Gods bracht zij op. Veel predikanten werden naar Amersfoort gebracht omdat zij in hun dienst voor de koningin gebeden hadden. Dominee J. Overduin, docent aan het Arnhems Lyceum, belandde in Amersfoort nadat hij met nationaalsocialistische collega's in conflict was geraakt. Berlijn besloot de dominee als Schutzhaftling in een concentratiekamp in Duitsland op te bergen. Ook de vermaarde en in 1985 zalig verklaarde hoogleraar uan de katholieke hogeschool in Nijmegen, Titus Brandsma, verbleef kortstondig in het kamp, als overbruggingstijd op weg naar Dachau waar hij eind juli 1942 werd vermoord.

Een andere geestelijke was Nanne Zwiep. Lang voor zijn aanhouding in april 1942 was hij de Duitse politie reeds opgevallen. Het was haar bekend dat Zwiep een van de drijvende krachten was achter een protestactie in 1941 in Enschede naar aanleiding van een Duitse razzia op joden. Nauwlettend werden zijn gangen sedertdien gevolgd. Zijn preek op zondag 19 april 1942 leidde tot zijn arrestatie. Ten overstaan van zijn gemeente had Zwiep gesproken van de rechteloosheid en van de onbarmhartigheid tegenoverjoden en van het opdringen van "een recht tegen het Evangelie ingaande, nationaalsocialistische levens- en wereldbeschouwing".

Deze zinsneden waren niet van Zwiep zelf, maar behoorden tot een boodschap die door alle kerken, protestants en katholiek, die zondag in de kerk werd uitgesproken. De Duitse reactie op deze landelijke protestactie was voorspelbaar. Enkele gezichtsbepalende figuren uit de kerkelijke wereld werden begin mei gearresteerd en als gijzelaar overgebracht naar Sint- Michielsgestel. Ook zij die de preek met de gewraakte boodschap hadden uitgesproken, waren doelwit. Sommigen, zoals Zwiep, werden opgepakt en belandden in Amersfoort. Anderen werden voortaan streng in de gaten gehouden.

In de loop van 1942 kwamen er reeds meer geestelijken in het PDA. Een bewoner uan barak VIIA, die later in kamp Vught grote bekendheid zou genieten, was dominee F.J. Krop. De halverwege het jaar opgebrachte dominees H. L. Lieve en K. R. ter Steege waren afkomstig uit de provincie Groningen. Lieve was predikant in Huizinga (nabij Slochteren). In zijn pastorie zat sinds het voorjaar van 1942 een jood ondergedoken, hetgeen uitlekte. Lieve werd wegens "jodenbegunstiging" gearresteerd en voor de duur van zes maanden naar het kamp gezonden. Een tweede kerkelijke protestactie, eind juli 1942, wederom in de vorm uan het voorlezen van een kritische boodschap, leidde tot de komst van enkele katholieke geestelijken. Ditmaal vielen de arrestaties alleen in katholieke hoek: de Nederlandse Hervormde Kerk had onder druk afgezien van voorlezing van de boodschap in haar parochies.'

V.D.G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen