Een handboek van de Reformatie

Eind juni verscheen van de hand van de amateur-kerkhistoricus Huib Noordzij het Handboek van de Reformatie. De Nederlandse kerkhervorming in de zestiende eeuw, een boek dat behoort tot het type dat een liefhebber graag in de hand heeft: stevig gebonden, voornaam uitgegeven, overzichtelijke bladspiegel - al zal de auteur even geslikt hebben toen hij ontdekte dat op het titelblad in een vette letter gesproken wordt over 'Hanboek'. In zijn studie brengt Noordzij heel veel samen, waar over de Reformatie met name deelstudies verschenen zijn: uitgaven over plaatselijke kerken, provincies of synoden, levensbeschrijvingen van vooraanstaande theologen of thematische studies over catechese, eredienst, kerkrecht, bijbelvertaling enzovoorts. Zijn boek is daarom een samenvattende presentatie van kerkhistorisch onderzoek dat door anderen is verricht. Wie dit handboek leest - want het is niet alleen een bron van informatie, maar laat zich ook als boek goed lezen- kan slechts verwonderd zijn dat de kerk der Reformatie in ons land gekomen en gebleven is. Die verwondering kun je ervaren als je stilstaat bij de gebrokenheid van ons aller leven, bij de tegendraadsheid van het Evangelie, bij de afval van de dienst aan

God in onze samenleving, bij het menselijke dat ons moe maakt, maar die kun je ook ervaren als je het boek der geschiedenis leest. Is het in dagen van moedeloosheid ook geen probaat middel om de kerkgeschiedenis te overdenken, om daarin te zien dat God zelf Zijn werk niet loslaat en 'Zijn heilige kerk bewaart en staande houdt, tegen het woeden van de gehele wereld' (NGB, art. 27), ondanks een vijandige overheid, ondanks ook verbastering van het Evangelie. Op momenten dat de kerk afgeschreven leek en mensen geen toekomst meer zagen, toont Hij Zich de Almachtige en draagt Hij Zijn gemeente, de eeuwen door, waar Hij mensen de toevlucht leert nemen tot het bloed, de dood, het lijden en de gehoorzaamheid van de Heere Jezus.

Verkiezing

Tegelijk komen we dan ook bij de verkiezing, waar God predikers zendt wanneer Hij wil en tot wie Hij wil, om mensen op te roepen tot bekering en het geloof in Christus, de Gekruisigde. Daarin was en is Nederland een bevoorrechte natie. Franse steden als Straatsburg en Genève zijn bakermat van de Reformatie, maar in hetzelfde Frankrijk is de Contra-Reformatie zo hevig geweest, gevolgd door de verlichting, dat er nu sprake is van een sterk geseculariseerd land. In dit opzicht kunnen we ook regio's in ons eigen land onderscheiden. Zo waren Holland en Zeeland als eerste onder het Spaanse gezag vandaan. Ook in Limburg en het huidige Noord-

Brabant zijn hagepreken gehouden en raasde de beeldenstorm over steden (p. 250), maar door de langdurige Spaanse bezetting lukte het niet om een georganiseerd kerkverband van de grond te tillen. De chaotische politieke situatie maakte dat veel gereformeerden naar noordelijker gebieden vlucht-

ten. Hoewel in de zestiende eeuw de Reformatie in de zuidelijke Nederlanden ontwaakte, is het opmerkelijk dat juist deze provincies overwegend rooms-katholiek zijn gebleven. Omdat de Spaanse tijd te lang geduurd had, zag de Contra-Reformatie weer kans beslag op de bevolking te leggen. Het is ook tegen deze achtergrond begrijpelijk dat de Dordtse Leerregels de goedertierenheid van God benoemen, als Hij dienaars van het Evangelie zendt.

Kerk en overheid

Het waardevolle in de studie van Noordzij is dat hij de opbouw van een geordend kerkelijk leven plaatst tegen de achtergrond van staatkundige ontwikkelingen. Dat moet ook wel, want niet alleen had de plaatselijke overheid veel zeggenschap in het leven van de gemeente, maar ook bepaalde de politieke situatie in sterke mate de mogelijkheid om een gemeente te vormen. De auteur zet daarom in met een staatkundig overzicht van de eerste helft van de Tachtigjarige Oorlog, waaruit blijkt dat Nederland als eenheidsstaat nog niet bestond en de Reformatie daarom in elke provincie een eigen weg ging.

Een voorbeeld van overheidsbemoeienis is de in 1590 door de Staten van Utrecht opgestelde en aan de kerken opgelegde kerkorde, waarbij de overheid een beslissende vinger in de pap kreeg en kerkenraden en classes terzijde gesteld werden, als het ging om het beroepen van predikanten. Tevens waren er voorschriften voor kerkenraadsvergaderingen uitgeschreven en mocht een meerdere vergadering alleen in aanwezigheid van de overheid gehouden worden. En omdat de mensen zichzelf dienden te beproeven, moest onderzoek van de kerkenraad voor een avondmaalsbediening achterwege blijven. De gedachte is wel geuit dat kerkelijke opzieners als de grootste bedreigers van de openbare orde beschouwd werden.

Dat die inmenging van de overheid funest was, blijkt ook uit het feit dat de magistraat van Medemblik in 1589 ds. Taco Sybrants beriep, nadat hij zijn Utrechtse gemeente moest verlaten, amdat hij de belijdenis niet wilde ondertekenen. Verzet van kerkenraad en : lassis ten spijt, ging het beroep wel door, met als gevolg dat de provinciale 504 synode van Noord-Holland al snel moest ingrijpen bij klachten over de onzuivere leer van Sybrants. Niets was voor haar geestelijk welzijn beter dan een vrije kerk, geregeerd door ambtsdragers die door de gemeenten verkozen waren, zo ondervond men in contacten met regenten en magistraten.

Schriftuurlijk belijden

Die zuivere leer, verwoord in de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Heidelbergse Catechismus, lag de gereformeerden na aan het hart. Het bewaren van de kerken bij het Schriftuurlijk belijden van het geloof is een rode draad in de Nederlandse kerkhervorming van de zestiende eeuw, en daarom ook in Noordzij 's overzicht. Hoewel er aan de ene kant een milde en voorzichtige houding werd ingenomen ten opzichte van pastoors die overgingen naar de Reformatie en die in velerlei opzicht onkundig waren, hamerden de kerkelijke vergaderingen voortdurend op de ondertekening van de belijdenis. Eenheid brengen in kerkleer en kerkregering, daartoe met name kwamen de provinciale en ook enkele landelijke synoden bijeen.

Het doet heel weldadig aan te lezen over de ijver waarmee men de gemeenten bij het getuigenis van de Schrift zoals in de belijdenis verwoord, wilde brengen, waarbij leer en leven nauw samenhingen. Het is goed om in die spiegel te kijken, ook voor onze tijd en met het oog op onze verantwoordelijkheid. Zo ging het de Groninger kerken in de grondslag niet om een formaliteit, maar om het zich eigen maken van de inhoud van de belijdenisgeschriften. Tegelijk valt het op dat bij voorbeeld de synode van Middelburg (1581) bereid bleek een concessie te doen aan ds. Caspar Coolhaes, die een kanttekening mocht plaatsen bij art. 16 van de NGB, dat gaat over de uitverkiezing. En ds. Backer uit Breukelen, die weigerde de NGB te ondertekenen en beweerde niet alles te kunnen geloven wat de apostelen hadden geschreven, werd tijdens de visitatie in 1593 toch gezond in de leer genoemd.

Dit geduld hebben met als dissidenten te typeren voorgangers stond echter in het raamwerk van het onwrikbaar vasthouden aan de leer van de zaligheid. Zo had de Londense vluchtelingengemeente al als een blauwdruk gefungeerd, waar het haar menens was de dwaalleraars terecht te wijzen. Maar ook schrijft Noordzij dat hoewel Calvijn en de voor de Nederlandse kerken invloedrijke Poolse edelman A. Lasko inzake de verkiezingsleer en het avondmaal niet geheel met elkaar overeenstemden, ze elkaar wel bewonderden.

De auteur bespreekt ook enkele dominante dissidenten die confessionele onverschilligheid etaleerden en soms ook aan de christelijke overheid het hoogste gezag in de kerk toekenden, waardoor ze voorlopers van de remonstranten genoemd werden. Het ontgaat me echter waarom hij dan schrijft (p. 411) dat deze predikanten erop uit waren één protestantse 'samen op weg'-gemeente te vormen, waarin geen andere binding mocht bestaan dan aan Gods Woord zoals samengevat in de Apostolische Geloofsbelijdenis. Een anachronisme die niet thuishoort in dit kerkhistorisch overzicht en ook inhoudelijk niet klopt.

Anekdotes

Liefhebbers van de kerkgeschiedenis kunnen ook kennisnemen van tal van anekdotes uit het leven van predikant en gemeente. Dat maakt dit handboek mede lezenswaardig. De voorganger van Vinkeveen viel stomdronken en schreeuwend om bier in een ketel met kokend water, ds. Van Recht vertrok zonder afscheid te nemen van Texel en nam zijn intrek in Doetinchem, dat hem niet beroepen had - het zijn voorbeelden van voor classes zorgvolle situaties rond de overgang van Rome naar Reformatie.

Noordzij heeft een schat aan informatie bijeengebracht in dit handboek, dat verhaalt over de eerste synoden, over de vluchtelingenkerken, over de strijd tegen de wederdopers, over de zorg om theologisch onderwijs, over de taak van de diaconie enzovoorts. Daarbovenuit schetst hij de strijd om het gereformeerde karakter van de kerk in leer en leven, een strijd die eeuwen later nog voortduurt. Daarom tot slot een citaat (p. 426) uit een brief die ds. Johannes Bogerman schreef naar aanleiding van de situatie in Hoorn: 'Alles overziende moeten we ons verwonderen over de grote barmhartigheid van God, dat hij de inwoners van deze stad nog niet heeft uitgeroeid of verdreven.

De gebeden van de vromen mogen verhoeden dat Gods toorn ons geheel te gronde richt'. Ook nu hebben wij Bogermannen nodig.

P. J. VERGUNST

N.a.v. Huib Noordzij Handboek van de Reformatie. De Nederlandse kerkhervorming in de zestiende eeuw. Uitg. Kok, Kampen; 512 blz.; € 44, 90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen