Muziek als gave

DE PLAATS VAN MUZIEK IN ONS LEVEN [1]

Muziek is als u het mij vraagt een van de heerlijkste gaven in dit leven. Ik zou me een leven zonder muziek dan ook echt niet kunnen voorstellen. John Miles zong ooit, in zijn wereldhit Music: 'Music was my first love and it will be my last'. Zover kan en wil ik natuurlijk niet gaan, maar in zekere zin ben ik het met deze zin wel eens. Van alle kunstuitingen raakt de muziek mij wel het allermeest en als ik zou moeten kiezen, liet ik alle andere kunsten vallen voor deze ene.

Heel bewust begin ik deze artikelenserie met deze persoonlijke ontboezeming. Ik doe dat, omdat ik van meet af aan duidelijk wil maken dat muziek veel meer is dan één van de vele verschijnselen die zich in ons leven voordoen. Ik doe dit ook, omdat ik met heel mijn bestaan bij dit thema betrokken ben en ik al schrijvend (opnieuw) probeer te verwoorden wat naar mijn overtuiging de ruimte én de begrenzing van muziek in mijn leven is. En juist dat persoonlijke element maakt dat ik niet pretendeer hier een objectief verhaal te kunnen schrijven.

Muziek is voor heel veel mensen en ook voor mij een onuitputtelijke bron van ontelbaar veel emoties. Muziek vertolkt diepe gevoelens, muziek roept herinneringen op, muziek zet van alles in beweging. Muziek raakt aan de diepste lagen van het menszijn en wie er oor voor heeft, kan zich er nooit meer voor afsluiten. 'De muziek is de moedertaal van het hart', hoorde ik ooit iemand zeggen en dat is waar.

Muziek in de Bijbel

Ik vind muziek dus een ongelooflijk grote gave in het leven. Maar is die uitspraakeigenlijk wel bijbels verantwoord? Dat is ongetwijfeld het geval. Er is natuurlijk geen denken aan om in het bestek van één artikel enigszins recht te doen aan de veelheid van bijbelse gegevens die genoemd zouden kunnen worden. Ik beperk me daarom tot twee aspecten van de muziek in de Bijbel.

Alléreerst valt het me op, hoe vanzelfsprekend er in de Bijbel over muziek wordt gesproken. Er worden in de Bijbel voorzover ik dat kan overzien, nooit theologische uitspraken over het verschijnsel muziek op zich gedaan. Maar juist de vanzelfsprekende plek die muziek inneemt in allerlei verhalen en geschiedenissen, spreekt daarom des te meer. Zo'n sprekend voorbeeld vinden we in Lukas 15, in de gelijkenis van de verloren zoon. Jezus vertelt daar, hoe na de terugkomst van de zoon een feest op touw wordt gezet. Wanneer niet lang daarna de oudste zoon terugkomt van het land en het huis nadert, hoort hij muziek en dans (vs. 25). Ik heb dit altijd een opmerkelijk trekje in het verhaal gevonden. Nergens blijkt dat Jezus bezwaar aantekent bij deze gang van zaken. Integendeel, muziek en dans horen er - ook voor Jezus!- vanzelfsprekend bij. Dat mag ons wel te denken geven. Een tweede aspect is dat muziek zo'n belangrijke plaats krijgt in dienst aan God. Al te inhoudelijk kan ik daar niet op ingaan, aangezien collega Baas later zal schrijven over 'Muziek als lofprijzing'. Waar het mij nu om gaat, is dat muziek in het Oude Testament zo onbekommerd wordt aanvaard als medium voor de lofprijzing van God. Terwijl de beeldende kunst om allerlei redenen heel terughoudend wordt benaderd (het tweede gebod!), merken we van deze terughoudendheid op het gebied van de muziek niets. Integendeel: in de tempeldienst krijgt de dienst van de muzikale lofprijzing een plaats aangewezen die in gewicht nauwelijks lijkt onder te doen voor de offerdienst! Wie bij deze laatste uitspraak de wenkbrauwen optrekt, verwijs ik graag naar de beide boeken der Kronieken. Wat ons daar beschreven wordt aan muziekinstrumenten, zangers en muzikale uitingen, is ongelooflijk en blijkt inderdaad tot het hart van de eredienst te horen!

Als we vervolgens een heel grote sprong maken naar het boek Openbaring, dan zien we hoe ook de hemelse heerlijkheid vol is van muziek. Blijkbaar is er geen beter middel, in hemel en op aarde, om Gods lof te verkondigen dan muziek (en reidans).

Theologie van de muziek

Zou het mogelijk zijn om een 'theologie van de muziek' te geven? Ik schreef hiervoor al dat de Bijbel ons zo'n theologie niet (kant en klaar) geeft. Toch is er op zijn minst wel een aantal lijnen te trekken.

De eerste lijn is: muziek is een scheppingsgave. Anders gezegd: het is één van de mogelijkheden die onze Schepper in zijn schepping heeft gelegd; een mogelijkheid waar wij, mensen, op onze beurt weer scheppend in bezig kunnen zijn. Hoe voor de hand liggend deze eerste lijn ook is, toch is het goed hem steeds weer te benadrukken. De kerkgeschiedenis heeft immers geleerd dat goede gaven van God (denk bijvoorbeeld aan de seksualiteit!) om allerlei redenen toch niet meer alszodanig beleefd werden. Hoewel we beseffen dat de zondeval ook de muziek niet onberoerd heeft gelaten (daarover later meer!), mogen we toch vasthouden aan de belijdenis dat muziek een scheppingsgave van God is.

Een tweede lijn is dat muziek een vanzelfsprekende en belangrijke plaats mag hebben in ons leven. Deze overweging heeft uiteraard alles te maken met de eerste. De dichter van Psalm 24 belijdt dat de aarde met al haar volheid van de HEERE is en voor Paulus geeft dat woord alle ruimte om onbevangen van het geschapene te genieten (1 Korinthe 10:25 e n Hoewel het bij Paulus in dit geval over vlees en niet over muziek gaat, is de positieve houding ten aanzien van Gods schepping een principe wat voor beide toepasbaar is.

Een derde lijn is, dat muziek een expressiemiddel of een impressiemiddel is. Anders gezegd: muziek drukt iets uit of maakt indruk. Een mooi voorbeeld van dat eerste, muziek als expressiemiddel, vinden we in Exodus 15. Nadat de Farao met zijn hele legermacht is ondergegaan in de Rode Zee, grijpt Mirjam, de zus van Mozes, naar de tamboerijn. De tamboerijn is een slaginstrument dat dient om muziek in zijn meest basale vorm te maken: puur ritme. Bovenop dat ritme kan vervolgens, in alle spontaniteit, gezongen worden. En dat is wat gebeurt. Hoe aanstekelijk dat werkt, blijkt wel uit de reactie van de andere vrouwen. Ze gaan allemaal, in reidans, achter Mirjam aan, met hun eigen tamboerijnen. Wat een gebeuren zal dat geweest zijn. En wat jammer dat wij dat zo niet meer kennen (de polonaise zal hier toch wel niet mee te vergelijken zijn)! Dat muziek ook een impressiemiddel is, blijkt heel duidelijk uit de geschiedenis van David en Saul. In 1 Samuël 16 wordt beschreven, hoe Saul, nadat de Geest van hem geweken was, te kampen kreeg met angstaanvallen. Hoe we dit precies moeten interpreteren, kan hier in het midden blijven, maar interessant is, dat de dienaren van Saul op zoek gaan naar een goede muzikant, omdat ze geloven in de rustgevende werking van de muziek (vs. 16). En inderdaad: telkens als Saul de muziek van David hoort (want David is degene die gevonden wordt), schenkt dat hem verlichting (vs. 23). Hoewel ik niet geloof dat we aan dit gegeven al te veel theologische conclusies moeten verbinden, is dit toch een interessant en vooral ook herkenbaar gegeven uit de Bijbel.

Een vierde lijn is: muziek is een uitdrukkingsmiddel dat in dienst genomen kan worden. Hierboven wees ik er al op hoe de muziek in dienst van de lofprijzing werd genomen. Maar in een gevallen wereld mag het ons niet verbazen dat ook andere machten de muziek in dienst kunnen nemen. Wanneer die zo prachtig bedoelde lofprijzingsdienst als dekmantel gaat functioneren van een eigenwillige en ten diepste lege godsdienst, is het oordeel van God hard en vernietigend: 'Doe het getier van uw liederen van Mij weg; het getokkel van uw harpen wil Ik niet horen' (Amos 5:23).

Functies van muziek

Tot slot van dit eerste artikel zet ik de

In het jaar 2001 heeft de redactie van de Waarheidsvriend verschillende keren nagedacht over de waardering van muziek(stijlen), over de relatie tussen de vorm en de tekst, over de grenzen in het leven van een christen ten aanzien van het luisteren naar (bepaalde) muziek. Aan dit overleg namen behalve ds. B. J. van der Graaf uit Gouda en de exmuzikant Johan Vreugdenhil uit Emmeloord de (toenmalige) redactieleden ds. A. Baas, J. van der Graaf en P. J. Vergunst deel. Als gevolg van deze bezinning start vandaag een achtdelige reeks over de plaats van muziek in ons leven.

RED. DE WAARHEIDSVRIEND

verschillende functies van muziek nog even op een rijtje. Dat is belangrijk met het oog op de twee vervolgartikelen, waarin de vraag aan de orde zal komen wat wij vandaag de dag onder gave muziek mogen verstaan. Ik kom dan tot vier functies:

a. Muziek mag allereerst nutteloos zijn. Daarmee bedoel ik niet: waardeloos. Nee, met nutteloos bedoel ik dat muziek eerst en vooral spel mag zijn. Muziek wordt gespééld en spelen is eerst en vooral een nutteloze bezigheid. Het spel is er om het spel en verder nergens om. En zo mag het spel van de muziek er zijn, zonder hoger doel, zonder direct nut, maar gewoon omdat het er is, als scheppingsgave van God.

b. Muziek is ook een impressiemiddel. Zij laat impressies na. Zij heeft dus invloed op onze zieleroerselen. De snaren van het instrument zetten ook snaren van onze ziel in beweging. Dat is een geweldig gegeven, maar tegelijkertijd een mogelijke bedreiging. Want wat, als muziek in verkeerde handen valt?

c. Muziek is vervolgens een expressiemiddel. De diepste emoties van ons leven -vreugde en verdriet en alles wat daar tussen ligt- ze kunnen in muziek worden uitgedrukt. Muziek geeft daarom stem aan gevoelens waar geen woorden voor zijn. Muziek is een uitlaatklep voor de ziel en in die zin een heel belangrijk communicatiemiddel in ons leven. Maar ook hier rijst de vraag: wat zijn dan die gevoelens die in de muziek geuit worden? En welke invloed heeft dat dan weer?

d. Muziek is ten slotte een dienstbaar middel. Ze kan voertuig worden van gevoelens, maar ook van gedachten en woorden. Als dat gebeurt, wordt de nutteloosheid opgeheven en gaat muziek een hoger of een lager doel dienen. Hoger wordt het doel, als zij in dienst komt van God; lager wordt het, als de boze zich eraan vergrijpt. Hier ligt een groot spanningsveld, dat met het geloof gegeven is: wanneer kunnen we (nog) spreken over gave muziek? Bestaat die eigenlijk wel? En hoe onderscheid je de ene soort van de andere? Over die vragen zal het met name in de volgende twee artikelen gaan.

B. J. VAN DER GRAAF, GOUDA

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen