Uit de pers

Een verminkte wereld

Onlangs kocht ik een bundeling gedichten van de Poolse dichter Adam Zagajewski (1945). Gerard Rasch vertaalde en koos deze gedichten, voorzag ze van aantekeningen en schreef ook een nawoord (uitg. Meuienhoff). 'Mystiek voor beginners' luidt de titel van de bundeling zoals ook een van de gedichten genoemd wordt. Het woord 'mystiek' heeft niets te maken met wat er veelal door ons onder wordt verstaan: geestelijk leven dat tot de wortel van je bestaan raakt. Ik zeg dit er maar bij, omdat u anders zoudt denken dat er ook in Polen verwanten van onze 'oude en bevindelijke schrijvers' te vinden zouden zijn. Bij 'mystiek' denkt Zagajewski meer aan diepgang. Je laat je niet leiden door de oppervlakkige details van het leven, maar je probeert door te dringen tot een grondiger waarneming van gebeurtenissen. Kort na 11 september 2001 stond op de achterpagina van The New Yorker slechts één tekst: 'Try to praise the mutilated world', een gedicht dat Zagajewski eerder dat jaar had gemaakt. Probeer de verminkte wereld te bezingen. Met andere woorden: zelf opgegroeid tussen de naoorlogse puinhopen van het verwoeste Polen, had hij van jongs af geleerd verder te leven ondanks de verwoestingen om hem heen.

Waarom deze inleiding op wat dit keer volgt in onze rubriek? Omdat ik de afgelopen weken stuitte op een aantal artikelen en bijdragen die te maken hebben met wat er na 11 september 2001 losgekomen is aan discussies en bezinning met name over de relatie van het Westen met de islam. Naast veel oppervlakkig en goedkoop geschrijf en gepraat, is er ook wat Zagajewski bedoelde met 'mystiek' diepgaander bezinning op gang gekomen over de vraag hoe we nu verder moeten in een inderdaad 'verminkte wereld'. In Vrij Nederland (30 augustus 2003) kwam in 'Het interview' Jaffe Vink aan het woord. Lezers van het dagblad Trouw zullen hem kennen als de chef van de zaterdagbij lage Letter& Geest die hij samen met de criminoloog Chris Rutenfrans maakt. De laatste jaren gaan de meeste bijdragen vooral over de problemen van de multiculturele samenleving en de islam. Binnen 'Trouw' ontstond enig rumoer toen columnist J. A. A. van Doorn Vink verweet dat hij veel te eenzijdig bezig was en hem beschuldigde van pro-amerikanisme. Via het interview dat journalist Jeroen Vullings hem in Vrij Nederland afneemt, grijpt Vink de gelegenheid zich te verdedigen en vooral zijn bedoelingen en motieven uiteen te zetten:

'Tegenstanders hebben het over "de kruistocht van Jaffe Vink".

"In kringen uan taartengooiers en linkse activisten heerst ueel hatelijkheid. Nog los uan de haatmail die ik ontuang, stuitje al jarenlang, als je op internet mijn naam intikt, op: de kruistocht van Jaffe Vink. Malligheid. Maar de islam dringt zich in de westerse wereld op. Daarom wil ik de islam onderzoeken, Ieren kennen. Wat ik het vreemdst uind aan de multiculturele samenleving, is het gebrek aan belangstelling uoor de andere culturen - tot op de dag uan uandaag. Grote groepen zijn hier binnengekomen, niemand heeft zich erin uerdiept.

Aan de verduisterende terreur van hetgelijkheidsdenken en het gepraat over sociaal-economische categorieën moet een eind komen. De anderen zijn echt anders. Wij moeten ons juist uerdiepen in de uerschillen. Als het ouer de islam gaat, heb je het idee uanuit het westen: er zijn vijf of zes wereldgodsdiensten en die zijn gelijkwaardig. Maar de islam verschilt enorm van het jodendom en het christendom, al vanajhet begin. De islam ziet zich als de opvolger en vervolmaking van hetjodendom en christendom, godsdiensten die vanuit islamitisch perspectief mogen afsterven. Islamieten achten zich superieur aan joden en christenen, die zij de ongelovigen noemen. Niksgezellig naast elkaar wonen, hoor.

De islam is van meet ajaan een heel andere, veroueringsgerichte godsdienst geweest. Mohammed was net als Jezus een geestelijk leider, maar tevens een krijgsheer, die de dichters vermoord heeft. Bernard Lewis stelt de vraag wat er misgegaan is met de islamitisch e cultuur, een uan de raadsels van de wereldgeschiedenis. Van die verbijsterende groei

in de zevende eeuw is weinig overgebleven. Belangrijk is dat ze de aansluiting met de ontwikkelingen in het westen gemist hebben."'

Als Vullings aan Vink vraagt wat hij wil bereiken met het benadrukken van de verschillen tussen onze cultuur en de islam, is zijn reactie:

'Als je me vraagt: wat stoort je aan de islam, dan zeg ik: het theologische conservatisme, dat ze dingen niet onderzoeken. Ik vind het bovendien een bedompte godsdienst, geen spatje vrolijkheid. Er wordt mistig gedaan over de grootheid van het eer ste islamitische rijk, dat ze de Griekse cultuur voor ons zouden hebben bewaard. Maar daar hebben ze geen kloot mee gedaan, er is toen geen jilosoof opgestaan die verder ging dan Aristoteles. Magazijnbedienden waren het, niet meer. Een ander essentieel verschil: revolutionair in ons denken is de ontwikkeling van de psychologie; de westerse mens probeert zijn verlangens, driften, agressie, liefde te bekijken, relativeren, een plek te geven. Voor de islamitische wereld is dat volstrekt niet gewoon en dat verklaart veel.'

Eerder in het gesprek wordt Jaffe Vink gevraagd waarom hij zo gedreven de hier bedoelde problematiek aan de orde is gaan stellen. Dan zegt hij: 'Uit woede. Om mijn kinderen uit te leggen in wat voor wereld we leven, om ze te waarschuwen. Je staat heel primitief voor je kinderen in, dat is het eerste. En uit drift. Om de tijdgeest te doorgronden. Ik wil waarheid vasthouden, ik wil niet het cultuurrelativisme, ik wil een idee van: zo zit het in elkaar en niet anders. Dit is de reali-teit, dit is de wereld waarin wij leven'. Duidelijk is dat Vink zich ergert aan de mentaliteit van het verdoezelen van de problemen waar onze samenleving met name in de grote steden mee te maken heeft.

Ook binnen de kerken is er sinds 11.09.01 intensiever dan voorheen bezinning op gang gekomen over onze verhouding tot de islam. In Woord & Dienst (13 september 2003) lucht dr. S. Janse (hervormd predikant, Driebergen) ook zijn gemoed onder de titel 'Onschuldig kerkelijk multiculti'. Hij uit zijn onbehagen over de dialoog - met moslims zoals hij die nu op allerlei niveaus van de kerk tegenkomt. Waarom onbehagen?

'Omdat het mij te veel doet denken aan de dialoog die we in de jaren zestig en zeventig voerden met communisten en met christenen die aan de leiband van 'de Partij' liepen. Ik hoor dezelfde steekwoorden en slogans: niet verketteren, het vijandsbeeld doorbreken, een open dialoog aangaan, je kwetsbaar durven opstellen, enzovoort. Wat was daar mis mee? Dit: het gebeurde op kosten van de dissidenten die door onze gesprekspartners werden onderdrukt en gediscrimineerd. Voor hen gold: zonder u, over u, voo zover ze al bestonden. Het waren kapitalistische tegenkrachten die de socialistische heils staten wilden ondermijnen en zich lieten gebruiken als handlangers van het westerse imperialisme. Progressieve christenen in het westen lieten zich daar niet mee in. Ter wille van de dialoog. Of misschien wel ter wille van hun eigen progressiviteit. Ik overdrijf, maar de trend was duidelijk. De herinnering hieraan geeft me dat onbestemde gevoel, als ik hoor over de dialoog met moslims. In hoeverre gebeurt dat ook op kosten van derden: christenen in islamitische landen, vrouwen die na beschuldiging van overspel gestenigd (dreigen te) worden, homo's die het niet beter vergaat, kortom, grote minderheden die onder het juk van de sharia door moeten?

Bewijsmateriaal wordt door krant en journaal wekelijks geleverd.'

Zijn vraag is: komen die mensen ook ter sprake in de dialoog met moslims? Lopen we niet het gevaar te verzanden in veel welwillend gepraat: onschuldig kerkelijk multiculti?

'Ik zou van de Nederlandse imams willen weten wat ze vinden van het gebrek aan godsdienstvrijheid bijvoorbeeld in Saoedi- Arabië. Vindt u ook dat het mogelijk moet zijn om in Mekka een kerk te bouwen voor de christenen in die stad, een kerk met een toren en een kruis erop bijvoorbeeld? En als u dat vindt, hoe komt het dan dat er bij mijn weten nog nooit een appèl gedaan is van leidinggevende, westerse imams op de autoriteiten in Saoedi-Arabië om aan christenen in dat land die rechten te geven die islamieten in westerse landen hebben? Of nog concreter: bent u bereid om dit bij uw collega-imams r aan te kaarten? Als dat alles niet gebeurt, hoe weet ik dan dat u geen dubbele agenda -hanteert: in islamitische landen het alleenrecht voor moslims en in westerse landen een dankbaar gebruik van de geboden godsdienstvrijheid? Als dit alles gevraagd kan worden in de dialoog, ben ik er pas gerust op. Dan wordt het echt spannend. Dan wordt duidelijk of dialoog en analyse elkaar ook verdragen. Dan blijkt ojde ander niet afhaakt. Dan blijkt ook of ikzelf kan confronteren zonder een betweter te worden. Maar volgens mij is deze dialoog nog niet goed begonnen.'

1" j Kort samengevat wat beide scribenten mijns inziens bedoelen: stop mebaüe politieke correctheid. Dit is in progressief politieke en kerkelijke kring lang genoeg aan de orde geweest. Sluit uw ogen niet langer voor wat er werkelijk aan de gang is. Naast begrotingsproblemen staan we in ons land ook voor ingrijpende vragen die te maken hebben met een radicak - multiculturalisering van onze grote steden. Wat kan daarin de plaats van kerken en christenen zijn? Wat mag. onze samenleving hierin van kerken verwachten? Het SoW-proces zuigt alle aandacht van kerken en gemeenten; 1 naar binnen. Ik vermoed dat onze collega's werkzaam in de grote steden' wel wat anders aan hun hoofd hebben als het gaat om het overleven in het-., . postmoderne grotestadsleven en het nemen van je verantwoordelijkheid als navolgers van Christus te midden'van mensen uit allerlei culturen en uit alle lagen van de bevolking. In 'Probeer de verminkte wereld te bezingen' bedoelt Zagajewski aan te geven dat we niet bij de pakken neer moeten gaan zitten. Als kerken weten we van de soms nauwelijks nog serieus te nemen boodschap dat er hoop is in Jezus Christus voor niet alleen een verminkte maar ook voor een verloren wereld. Om die boodschap door te geven en vooral voor te leven, daar ligt in onze tijd meer dan ooit onze opdracht.

J. MAASLAND

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen