Jan Fokkelman en Wim

Jan Fokkelman en Wim Weren (red.) De Bijbel literair - Opbouw en gedachtegang van de bijbelse geschriften en hun onderlinge relaties. Uitg. Boe^fjqcentrum, Zoetermeer; 768 blz.; ^"65, -:

De jjjjoel lezen als, was het een literair werk zoals de Ilias en de Odyssee van Hoftlwnsr 1 " of Don Quichote van Miguel de Cervantes Saavedra, ik zou er zelf nooit op gekomen zijn. Maar sinds ik kennisnam van twee publicaties van dr. Jan Fokkelman (inmiddels geëmeriteerd hebraïcus van de Leidse Universiteit), ben ik gaan begrijpen wat deze literatuurwetenschapper bedoelt. Fokkelman schreef twee handleidingen bij het literair lezen van de Bijbel. Vertelkunst in de Bijbel (1995) en Dichtkunst in de Bijbel (2000) belichten respectievelijk de prozaïsche en de poëtische kant van de Bijbel. Het Oude Testament bestaat voor één derde uit poëzie, laat Fokkelman zien.

Welnu, onlangs verscheen een boek met de omvang van een bijbel: De Bijbel literair. Een gids die de lezer inleidt tot het literair lezen van de Bijbel. Alle boeken van de Bijbel komen aan de orde, inclusief de deuterocanonieke ofwel de apocriefe boeken. Hiermee is dit handboek de eerste omvattende publicatie in het Nederlands taalgebied die de literaire benadering van de Bijbel consequent toepast en centraal stelt', aldus de uitgever bij de verschijning deze zomer. Prof. Wim Weren meldt in zijn Ten Geleide dat de Bijbel in onze tijd opnieuw ontdekt is als een hoogtepunt binnen de wereldliteratuur. Wat is dat dan: de Bijbel literair lezen? Wel, dat is oog hebben voor de poëtische functie van de taal die de bijbelschrijvers gebruiken. Als je door deze bril de Bijbel leest, ben je in eerste instantie minder geïnteresseerd in wat er staat als wel in hoe het er staat.

Pas via vorm, taal en stijl waarin de Bijbel zich presenteert, krijg je toegang tot wat er geschreven staat.

Fokkelman heeft dan ook fundamentele kritiek op de historisch-kritische methode waarmee sinds de Verlichting de bijbeltekst werd uitgepluisd. Deze methode heeft niets anders opgeleverd dan dorre exegetische handboeken die niemand meer leest. Weren en Fokkelman vinden deze benadering van de Bijbel dan ook achterhaald en nauwelijks vruchtbaar. Zij vinden datje de tek-sten zoals ze nu voor ons liggen, moet beoordelen op hun bijzondere literaire kwaliteiten.

Drie inleidingen gaan aan de eigenlijke inhoud van het boek vooraf en die hebben alle drie betrekking op de uiteenlopende tekstsoorten die in de Bijbel te vinden zijn. Fokkelman schrijft over de verhalende prozateksten én over nieuwe ontdekkingen in het onderzoek naar poëtische teksten. En in een derde inleiding geeft dr. Joop Smits aandacht aan de nieuwtestamentische brieven in het licht van de retorische conventies die in de Oudheid gangbaar waren.

Na deze inleidende bijdragen komen alle boeken uit de Hebreeuwse Bijbel en het Nieuwe Testament één voor één afzonderlijk aan de orde. In totaal veertig bijbelgeleerden hebben meegewerkt. Ze hebben zich bijna uniform laten leiden door wat de redacteuren wilden: een voorstel voor de structuur van het bijbelboek. Die opbouw wordt steeds visueel verduidelijkt door een handzaam overzicht. Dan wordt vanuit de voorgestelde structuur een beschrijving geboden van het behandelde bijbelboek met daarin ruim aandacht voor de taal en de stijl. Ook wordt steeds gezocht naar de intertekstualiteit: hoe en waar lopen de lijnen tussen de verschillende bijbelboeken. Samengevat: drie zaken staan steeds centraal: de tekst zoals ze daar literair voor ons ligt, de literaire context met daarbij aansluitend de intertekstuele context. Voor mij betekent het lezen van de Bijbel louter vanuit de vorm, de stijl en de taal van de teksten inderdaad zoiets als een experiment. Wie de Bijbel om zijn inhoud hoog heeft: leren achten, kan het niet onverschillig laten in welke vorm die inhoud wordt gepresenteerd. Alle middelen en methoden mogen worden aangewend om tot een optimaal verstaan te geraken. Wie een bijbelboek als geheel wil verstaan, kan via de hier voorgestelde leesroute zijn voordeel doen.

Echter, wie van jongsaf de Bijbel gelovig leerde lezen, kent de invalshoek van onze belijdenis in de artikelen 3 t/m 7 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis als zijn primaire leesregel. Deze benadering van de Bijbel wijst Fokkelman van de hand (interview RD, 19 juni 2003). Hij acht de bijbeltekst zo gevarieerd dat hij altijd weer anders is dan onze geloofsvooronderstelling. Wie die vastlegt in een belijdenis, die bevriest het door de tijden heen steeds weer levend verstaan van de Schriften, aldus Fokkelman.

Maar het is de confessie er juist om te doen

dat levend verstaan in handen te geven en te laten van de Heilige Geest. Trouwens, de bijbelschrijvers geven zelf aan dat ze willen getuigen van een realiteit die hun van elders getoond en geopenbaard is. Dat is wat anders dan wat Fokkelman zegt als hij de Bijbel typeert met de woorden 'product van verbeeldingskracht'.

De Bijbel literair. Daar is op zich niets mis mee, integendeel, je kunt er veel van opsteken om door te dringen in de vaak compacte tekst van het aloude Godswoord. Maar door de Bijbel alleen als een literair kunstwerk te beoordelen, kun je ook heel makkelijk komen tot een totaal vrijblijvend omgaan met de voor ons geloof heilige en betrouwbare teksten. Homerus en Cervantes hoefje ook niet echt serieus te nemen. Ik beweer niet dat Fokkelman en Weren dat bedoelen, maar wie ziet hoe bijvoorbeeld de schrijver Nicolaas Matsier de Bijbel leest, louter literair leest, die houdt het liever bij de al genoemde leesregel: al deze boeken alleen ontvangen wij voor heilig en canoniek, om ons geloof daarnaar te richten, daarop te gronden en daarmee te bevestigen. Voor ons is de Bijbel vooral uniek om zijn inhoud, om de boodschap: ze bevat de wil van God volkomen en al wat we schuldig zijn te geloven om zalig te worden wordt daarin genoegzaam geleerd. Een vooringenomen standpunt om de Bijbel te verstaan? Zeker, maar dan wel een standpunt dat de Bijbel ons zelf aanreikt. Dan blijft de verbazing over om de prachtige vormen waarin deze boodschap blijkt te zijn vervat. Voor dat inzicht zijn we de schrijvers van dit schitterend uitgegeven handboek zéér veel dank verschuldigd.

J. MAASLAND

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen