De missie van Walther Rathenau

Het lcomt bij mijn weten niet vaak voor dat een predikant promoveert op een onderwerp dat grotendeels buiten zijn eigen 'vakgebied' ligt. Een voorbeeld daarvan is de studie van dr. Jacobus van Beek, hervormd predikant te Wierden. Wat bracht ds. Van Beek ertoe om een academisch proefschrift te wijden aan de bijna geheel vergeten Duitse jood Walther Rathenau, op grond waarvan hij op 3 april 2003 de graad van doctor in de protestantse godgeleerdheid aan de universiteit van Brussel verwierf?

Dr. Van Beek is op latere leeftijd theologie gaan studeren en was voor die tijd werkzaam als werktuigbouwkundige.

Uit dien hoofde is de spanningsvolle relatie tussen geloof en techniek en de ontmoeting met de cultuur hem altijd blijven bezighouden. Bij Rathenau trof hij die spanning ook aan en met hem deelt dr. Van Beek de overtuiging dat de westerse cultuur ernstig bedreigd wordt door een eenzijdige materialistische levenshouding en het ontbreken van een geestelijke basis aan de samenleving. Met zijn onderzoek stelt ds. Van Beek zich ten doel zicht te krijgen op de betekenis van het gedachtegoed van Rathenau voor onze tijd en met name voor de eenwording van Europa.

Veelzijdig man

Uit de studie van dr. Van Beek komt Rathenau (1867-1922) naar voren als een zeer veelzijdig man. Hij was ingenieur, industrieel, politicus, bankier en schrijver. Als industrieel in de leiding van het machtige elektrotechnisch concern van AEG met ruim 7000 werknemers zette hij zich met het oog op de groeiende bevolking enerzijds in voor verdere mechanisatie. Anderzijds zag hij in de technologische ontwikkelingen een bedreiging voor de mensheid en de westerse cultuur. Als tegenpool van de mechanisatie beijverde hij zich voor de groei van de 'Seele', een 'verinnerlijking van het rijk van de ziel'. Van Beek belicht hoe Rathenau de spanningen ervoer tussen hoge ethische opvattingen en de weerbarstige werkelijkheid en hoe hij stond in de polariteit tussen het materiële en immateriële. Tevens laat hij zien hoe Rathenau in zijn strijd tegen sociaal onrecht, nationalisme en antisemitisme geleden heeft onder de bejegening van tweederangsburger, die hem en zijn joodse volksgenoten in Duitsland ten deel viel.

Als politicus spande Rathenau zich bijzonder in om in onderhandelingen met Frankrijk en Engeland een constructieve samenwerking tot stand te brengen in de hoop daarmee de cirkel van haat, geweld en dreigende oorlog te doorbreken, die vóór de Eerste Wereldoorlog het politieke klimaat beheerste. De tegenkrachten die hij ondervond, waren echter te sterk om hem te doen slagen. Na deze oorlog heeft hij zich als minister van wederopbouw krachtig ingezet voor vermindering van de schuldenlast die Duitsland bij het verdrag van Versailles was opgelegd. Toen hij hiervoor bij de geallieerden geen gehoor vond, werd hij in eigen land gebrandmerkt als een verrader van de Duitse zaak en kort daarna in 1922 door nationalisten vermoord.

Zijn tijd ver vooruit

Rathenau was niet iemand wiens gedachten een afgerond geheel vormen. Hij was een hoogbegaafd man met een geweldige denkkracht. Maar ook een ambivalente persoonlijkheid die in veel opzichten onbegrepen bleef en tot wiens gedachtegoed niet gemakkelijk kan worden doorgedrongen. Ik zal mij daarom beperken tot de laatste gedeelten van de studie van dr. Van Beek, die handelen over de betekenis van de denkbeelden van Rathenau voor de politiek en met name voor de Europese integratie. Want ook al is er in de tachtig jaren die sinds het leven van Rathenau zijn verstreken veel in Europa veranderd, het is met recht dat Van Beek blijvende betekenis toekent aan een aantal ideeën van Rathenau. Het is niet zonder reden dat hij een deel daarvan zelfs verwezenlijkt ziet in de Europese Unie. Want hoewel men de naam van Rathenau niet tegenkomt in de voorgeschiedenis van de Europese integratie, is zijn gedachte om de vrede te dienen door internationale samenwerking ook het fundamentele uitgangspunt geweest voor de grondleggers van de Europese Unie na de Tweede Wereldoorlog. In dat opzicht was Rathenau met zijn pleidooi hiervoor in 1913, dus reeds vóór het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, en in de tijd daarna, zijn tijd ver vooruit.' En de interne markt en de gemeenschappelijk munt die wij nu kennen, zijn zeker in de lijn van Rathenaus denken te zien.

Utopische politieke visie

Volgens dr. Van Beek is daarmee niet alles gezegd. Hij is van mening dat de huidige EU ook in andere opzichten nog veel kan opsteken van Rathenaus ideeën. Niet alleen met betrekking tot de bestrijding van de gevaren van materialisme, egoïsme en haat, maar ook ten aanzien van de andere problemen waarmee de Unie te kampen heeft. Van Beek denkt in dat verband aan de werkloosheid, de asielproblematiek, het milieuvraagstuk en aan wat er nog allemaal ontbreekt aan een sociaal en democratisch Europa. Veel van de ideeën van Rathenau staan nog open, aldus Van Beek.

Bij dit punt vraag ik me af of Van Beek niet bezig is vanuit de huidige situatie te veel terug te lezen in de gedachten van Rathenau. Niet alleen ten aanzien van hedendaagse onderwerpen als het asielbeleid en het milieuprobleem, die destijds onbekend waren, maar ook met betrekking tot de bestuurlijke

vormgeving van de Europese Unie. Want welke ordening van de Europese samenleving stond Rathenau concreet voor ogen waarmee dan de gesignaleerde hedendaagse problemen zouden kunnen worden opgelost? Van Rathenaus gedachte aan een samenleving waarin 'iedere burger in vrijheid en verantwoordelijkheid deel heeft aan de politieke opbouw' kunnen we ons sinds de invoering van het algemeen kiesrecht in het begin van de vorige eeuw nog wel een voorstelling maken. Maar wat moeten we aan met het ideaal van een Europa 'waarin de nationale staten achterhaald zijn' en met de visie volgens welke 'de toekomst van Europa een afspiegeling zou moeten zijn van het rijk van God waarin heersen en beheerst worden achterhaalde verschijnselen zijn'? Van Beek zegt hiervan: 'Met zijn mozaïsch geloof en het adagium van liefhebben wist hij zeker dat dit rijk tot stand zou komen door samenwerking tussen God en die mens die moed heeft en van goede wil is'. Maar hoe deze zienswijze betekenis kan hebben voor de bestuurlijke structuur van Europa, wordt in de studie niet nader uit de doeken gedaan. Men moet toch wel van een utopisch mensbeeld uitgaan om zich bij deze gedachten een realistische voorstelling te kunnen maken. Van Beek lijkt het obstakel hiervoor uitsluitend te zien in de organisatorische vormgeving van Europa. Hij volstaat namelijk met te ' zeggen dat deze toekomstvisie moeilijk te realiseren is in het huidige model, omdat men in Europa uitgaat van een Unie en niet van een Federatie. Maar een verdere onderbouwing van deze verstrekkende en intrigerende uitspraak wordt niet gegeven. De betekenis van Rathenaus visie voor de toekomstige structuur van de Europese Unie blijft mijns inziens zo steken in een bespiegeling van een soort heilstaat.

Geestelijke grondslag voor Europa

Uiteraard komt dit niet in mindering op de waarde van Rathenaus strijd tegen het nationalisme en op de blijvende betekenis van zijn ijveren voor vreedzame samenwerking tussen de volkeren. Evenmin op zijn pleidooien om aan de westerse samenleving een geestelijke grondslag te geven. Maar dan moet wel gezegd worden dat het ook hier, met name ten aanzien van het begrip 'Seele', (ook volgens Van Beek) ontbreekt aan helderheid. Moet er eigenlijk nog wel naar een geestelijke basis van Europa gezocht worden? Heeft Europa niet een beschavingsgeschiedenis die gestempeld is door het christendom? Eenzijdige nadruk op techniek, materialisme en mechanisering van het leven leiden tot verwording van de cultuur. Dat is de blijvende betekenis van de boodschap van Rathenau.

Maar Europa hééft een geestelijke basis. Een cultuur die eeuwenlang bevrucht is door het Evangelie. Alle landen van de Europese Unie hebben daarin hun wortels en delen in die nalatenschap. Het zou van belang zijn als dat zou worden erkend en als dat in het basisverdrag van de Europese Unie (dat ten onrechte de naam van grondwet heeft gekregen, de Europese Unie is immers geen staat), expliciet zou worden uitgesproken. Niet als een loze formule, maar als uitgangspunt en als richtingbepalend voor de Europese politiek. Wie politiek koers zet naar de toekomst, moet weten waar hij vandaan komt.

Meer dan politieke studie

Zoals in het voorgaande is gezegd, beperkt de studie van dr. Van Beek (die doorspekt is met Duitse citaten) zich niet tot Rathenaus betekenis voor de politiek. Zo komen ook Rathenaus filosofische opvattingen naar voren en zijn positie in de verhouding van kerk en jodendom, zaken die hier onbesproken blijven. Terzake geïnteresseerden zullen hierin ongetwijfeld belangwekkende gedachten vinden. Ten besluite volgt hier een tweetal stellingen uit de reeks die aan het proefschrift is toegevoegd:

- 'De haat tegen de joden in de christelijke traditie is ontstaan doordat men de invloed van de Romeinse overheid bij het doodvonnis van Jezus heeft geminimaliseerd en de betrokkenheid van het joodse volk gemaximaliseerd'; - 'Theologisch gezien is anti-judaïsme erger dan antisemitisme'.

L. VAN DER WAAL, RIDDERKERK

N.a.v. dr. J. van Beek Walther Rathenau. De missie van een onbegrepen Duits-Joodse Europeaan. Uitg. Kok, Kampen; 234 blz.; € 29, 90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen