Rooms en protestants in Overijssel

Als we erover nadenken in welke zin de provincie Overijssel ons gebed nodig heeft, mag de vraag zijn: hoe komt ook in de geschakeerdheid van deze provincie de boodschap van het Evangelie naar de postmoderne mens? Daarbij is ook de vraag: hoe gaat de postmoderne mens om met de grote vragen van deze tijd? En welke rol speelt hierin ook het gebed? En: hoe gaat hij om met de grote vragen van deze tijd in het leven van elke dag? Want het gaat er niet alleen om dat wij het Evangelie horen, maar dat wij er ook van leven.

Genemuiden en Rijssen

Dat ik in deze serie artikelen over de kerkprovincie Overijssel schrijf, heeft zijn reden. Ik mocht de afgelopen jaren twee keer veertien jaar een gemeente in deze provincie dienen: de gemeente Genemuiden in West-Overijssel en de gemeente Rijssen in Twente. Elk van beide gemeenten heeft haar eigen kleur, zowel maatschappelijk als kerkelijk.

Naast de genoemde gemeenten zijn er nog de andere delen van Overijssel, ieder met zijn eigen maatschappelijke en geestelijke kleur. Ieder deel heeft zo ook zijn eigen voorbede nodig om staande te blijven in het geheel van de Nederlandse Hervormde Kerk en in het geheel van de provincie. Zowel in Genemuiden als in Rijssen ligt in het gemeenteleven de nadruk op de bevinding van het geloof, het in het leven van de gemeente waar bevinden van de woorden van de Heilige Schrift. Bij de andere delen van de kerkprovincie kunnen de accenten weer anders liggen, bijvoorbeeld bij de leden van de Confessionele Vereniging of bij de Midden-Orthodoxie.

Natuurreligie

Het ontstaan van het christendom in Overijssel ten opzichte van het heidendom en later dat van het protestantisme ten opzichte van het rooms-katholicisme is een ontstaan geweest van verwarring en soms van dwang. Hierbij mag evenzeer gedacht worden aan de problemen rond Samen Op Weg in onze tijd. Ook daarom is er en was er de weg van het gebed nodig. Christus houdt immers Zelf altijd Zijn Kerk in stand. Het is Zijn Kerk en niet onze kerk. Christus houdt staande door de weg van het gebed.

Vanuit Deventer werkte in Twente als zendeling Lebuïnus. Hij preekte het kruis van Christus. Voor wie koos men: voor Christus, voor het kruis, of voor religiositeit? Wie aanvaardde men: Jezus Christus als Zaligmaker, als de God en Vader van onze Heere Jezus Christus of een soort scheppingsgeloof? Voor wie koos men? Dat is een vraag die er is tot op de dag van vandaag. Is Jezus Christus Zaligmaker of Redder van zieken? Toch moet men voorzichtig zijn met te zeggen dat er in die tijd alleen een natuurreligie was.

Lebuïnus

Lebuïnus had een zware taak. Regelmatig werden de kerkjes die hij bouwde, door de heidense stammen vernield. Hij trok zich dan weer terug aan de westzijde van de IJssel en alles kon opnieuw beginnen. Het is een tekening van het brengen van het Evangelie de eeuwen door.

Daarbij bleven de oude heidense gewoonten van de Saksen, evenals later bij het komen van het protestantisme de rooms-katholieke. Dit was ook de context van het gebed in die tijd (ongeveer 750 na Christus). Wij zouden tegenwoordig spreken over zending ver weg en dichtbij. Met daarbij de troost dat de Heere Christus Zijn Kerk in stand houdt.

De kerstening van het rooms-katholicisme naar het protestantisme loopt parallel met de kerstening van het heidendom. Het ging dezelfde weg, al was het per regio wel verschillend. De heer van het landgoed of de bestuurders van de stad hadden daarbij grote invloed. Ook de invloed van de Spanjaarden speelde mee: wie waren aan het bewind, de Spanjaarden of de Prinsgezinden?

Opvatting van de buurt

Daarnaast waren er naast de roomskatholieke dorpen nog de protestantse enclaves (bijvoorbeeld Tubbergen en Ootmarsum), ontstaan door protestantse of Duitse invloed. Er waren ook protestantse enclaves in het middengebied van Overijssel, dat voor het grootste deel rooms-katholiek bleef: Rijssen, Wierden, half Enter, Vriezenveen. Daarnaast is er nog het verschil tussen het platteland (meestal roomskatholiek) en de steden, waarin er vanwege de textiel invloed was van alle kanten.

In rooms-katholieke gebieden bleef men nog lang vasthouden aan de oude gewoonten. Pastores trokken het platteland rond om te dopen en huwelijken te bevestigen. Soms was ergens meer dan twintig jaar geen doop bediend. Soms was er ook nauwelijks besef of men rooms-katholiek of protestant was, wat het verschil was en wat de inhoud was.

Men was voorzichtig, had geduld, door de vele oorlogen was men bang geworden om te veel te zeggen. De classes waarschuwden tegen misstanden en riepen op tot keus voor het protestantisme. Maar het hielp weinig.

Men leefde bij de naoberschap. Dat is niet alleen liefde tot de naaste, maar ook een wederzijdse verplichting. De opvatting van de buurt was maatstaf, soms zelfs meer dan de Schrift, al moeten wij dat niet helemaal zwartwit zien. Immers, hoe dieper men in het Woord geworteld is, hoe meer ook het Woord een Woord voor vandaag is, vooral ook op het platteland. Dat onderstreept dan ook de voorbede.

Afscheidingen

Er was wel een zekere afkeer van het radicale reformatorische. Hier was soms ook als in het dagelijkse leven het 'ja' geen ja maar 'neen'. De vragen rond de toe-eigening van het heil hadden weinig nadruk. Het was iets wat niet paste bij de volksaard.

De negentiende eeuw is een periode van afscheidingen. Men gaat mee met anderen, zonder dat er altijd dwingende redenen zijn. Men wilde erbij behoren en meedoen. Afscheiding zat lang niet altijd vast op het al of niet rechtzinnig zijn van een predikant. Er waren vaak ook persoonlijke redenen. Het gemeenschappelijke overheerst. Dat speelt nu nog. Veel kerkgenootschappen die ontstaan zijn in Midden- Twente en langs de IJssel, zijn vaak totaal anders ontstaan dan gemiddeld in Nederland.

In Overijssel is er tot heden toe altijd grote nadruk op de bid- en dankdagen, die in Twente zijn ontstaan. Er werd gebeden voor gewas en arbeid, maar ook voor allerlei andere noden. Ieder ging naar de kerk, vooral 's morgens. De middagen waren voor het houden van maaltijden. Daarbij bleven veel volksgebruiken bij geboorte, begrafenis en trouwen, al zijn de gewoonten plaatselijk verschillend. Afscheidingen hadden met name plaats rond Hardenberg, West-Twente (later kwam hier een aantal zogeheten gereformeerdebondsgemeenten) samen met Den Ham en omgeving. Salland en Twente werd midden-orthodox en Ommen meer confessioneel.

Een nieuwe beroering geeft Samen op Weg, het samengaan van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch- Lutherse Kerk. Het merendeel van Overijssel heeft hier geen wezenlijke problemen mee. Sterke bezwaren leven wel bij een aantal gemeenten in West-Overijssel, Midden-Overijssel en de omgeving van Staphorst. Ook hier past het gebed.

A. van de Beek, Rijssen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen