Petra Pronk In zonde ontvangen en geboren. Tien bekende en onbekende Nederlanders over hun afscheid van de orthodoxie. Uitgave Ten Have, Baarn, 176 blz., € 17,90.

Rechtzinöig-opgevoed zijn wordt door ver len ak eetf voorïed^giyarent^ch blijkt telkens weer dat dieiïffde opvoeSt^a^htren heeft geschaad en heel veel pijn heeft bezorgd. De orthodoxe invulling van geloof en leven in zijn milde of extreme vorm heeft, naar het lijkt, op een bepaald menstype een krachtiger impact dan geestelijk gezond is. Nu is niet elke rechtzinnige opvoeding hetzelfde. Niet alle opvoeders zijn van hetzelfde kaliber en niet elke stroming binnen de orthodoxie is gelijk.

Het laatste decennium verscheen er een aantal romans waarin schrijvers elk op hun eigen manier van zo'n opvoeding en de gevolgen daarvan een beeld gaven. Op mij maakte heel veel indruk het in 1995 verschenen boek van de intussen overleden schrijfster Roeltje Langenberg 'De zoom van zijn kleed'. Ik heb het onlangs nog eens herlezen en het schokte me opnieuw door de zielenpijn die het vertolkt als gevolg van een extreem denken over voorzienigheid en uitverkiezing. Ik denk ook aan 'Steenkind' van Robert Haasnoot en aan 'Kwade dagen' van Rob van Essen. Je hoeft het niet in alles met inhoud en weergave eens te zijn om toch te beseffen welke geestelijke risico's kinderen en jongeren kunnen lopen bij een eenzijdige weergave van de inhoud van de Bijbel, een risico dat soms tot op hoge leeftijd mensen nog altijd pijn en angst oplevert.

Petra Pronk interviewde tien personen die min of meer afscheid hebben genomen van de orthodoxie in hun leven. Heel openhartig vertellen ze wat hun overkomen is en hoe het hun thans vergaat nu ze op een heel andere lijn van denken (en geloven) zijn aanbeland. De schrijver Jan Siebelink vertelt (opnieuw) het verhaal van de wonderlijke bekering van zijn vader, die zich daarna aansloot bij kringen rond ds. Paauwe (1872-1956). In verschillende romans en interviews heeft Siebelink dit verhaal al verteld, vooral in zijn boek 'De overkant van de rivier' (1990). Ook al heeft hij niets meer met het geloof, er is wel veel vrees blijven hangen in zijn leven. Hij citeert helemaal aan het eind van het interview een regel van een Frans boek dat hij ooit vertaalde: 'Ik ongelovige, wat zou ik graag willen geloven'. Ook Willem Aantjes wordt geïnterviewd. Hij is van een 'angstgeloof naar een vertrouwensgeloof' ontwikkeld. Hoewel, de angst is nooit helemaal weggegaan. Dat geldt ook van een soms knagend besef van schuld en van onvolkomenheid.

Dat schuldgevoel is ook het thema geworden van leven en werk van Aleid Schilder. Ze schreef het indertijd bekend geworden boek 'Hulpeloos maar schuldig', een poging onderzoek te doen naar de relatie tussen orthodoxie en schuldgevoel. Dat valt wel op in de meeste interviews, dat de orthodoxie mensen opzadelt met een vaak overspannen schuldbesef. In haar inleiding schetst Petra Pronk niet geheel ten onrechte dat het orthodoxe geloof iets heeft van 'grote woorden en massieve zekerheden'. Juist het radicale karakter van de orthodoxie maakt het moeilijk om er ooit los van te komen. Wie soms maar een beetje anders denkt, valt meestal voorgoed uit de boot. Een dissident geluid wordt al gauw bestempeld als goddeloos. De orthodoxe wereld is een overzichtelijke wereld maar soms helaas ook een onbarmhartige wereld. Pronk noemt daarvoor drie oorzaken: de rechterstoel waarheen we op reis zijn en waar een onverbiddelijke scheiding zich zal voltrekken, de leer wordt gebracht met grote autoriteit en de mens is ontzettend nietig en klein juist tegenover die zo met groot gezag gebrachte leer. Je mag geen eigen mening hebben, je gevoel wordt als verraderlijk gediskwalificeerd en het beter willen weten dan de dominee is hoogmoed. Dat hakt er diep in bij sommige mensen, zo wordt duidelijk uit enkele interviews, bijvoorbeeld dat met Margreet Hoepel, opgevoed in een oud-gereformeerde gemeente. Ze ervoer haar jonge leven als een rugzak met bakstenen.

Niet ieder heeft een zo zwaarbeladen jeugd achter de rug om toch tot dezelfde conclusie te komen: het rechtzinnige geloof hoeft niet meer. Te denken valt aan het gesprek met psychiater/dichter Rutger Kopland en prof. Cees den Heyer. Opmerkelijk is ook de openheid die de ooit in hervormd-

gereformeerde kring bekende ds. W. G. J. van der Sluys aan de dag legt. Hij nam een indertijd respectabel besluit om van Moerkapelle naar Amsterdam te gaaij. Door de jaren heen kwam hij daar tot andere inzichten: er zit veel meer ruimte in de Bijbel dan ik altijd dacht. Het geloof bevat geen pakket eeuwige waarheden, maar is iets watje in de praktijk ontwikkelt. De verandering die hij in zijn denken heeft on-dergaan, betreft volgens hem niet het wezen van het geloof maar veelmeer de bijzaken.

Mij trof dat dit boek geen aanval is op de rechterflank van de kerken. Er speelt geen rancune en de geïnterviewden spreken met respect over hun opvoeders. Ik heb dat wefeens anders gelezen of horen zeggen. Er wordt ook nergens zwart-wit gesteld dat de orthodoxe overtuiging voor iedereen schadelijk is. Maar er zitten elementen in die voor sommige mensen schadelijk kunnen zijn, aldus de strekking van het uitvoerig inleidend woord van Petra Pronk. Een vraag: waarom stelt zij zich niet voor aan de lezers van deze bundel? Een tweetal storende fouten: de overleden jongeling op de baar kwam niet uit Nahum maar uit Nain (p. 58) en de verzuchting 'wie kennis vermeerdert, vermeerdert smart' kwam niet uit de mond van Paulus maar van de Prediker (p. 85).

Ten slotte: Pronks conclusie dat een afscheid van de orthodoxie nog niet hetzelfde is als een afscheid van God maar van een menselijke constructie over God, is eigenlijk wat in alle gesprekken doorklinkt. Het biedt stof tot overdenking.

J. Maasland

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen