Een woestijnreis, met uitzicht

TROUWEN NA ECHTSCHEIDING...? [4]

Twee opvattingen

Er zijn binnen de christelijke kerk in feite twee opvattingen inzake hertrouwen na echtscheiding. In de periode voor de Reformatie was de officiële kerkelijke opvatting dat het huwelijk onontbindbaar is, zelfs wanneer er sprake was van kwaadwillige verlating en overspel. Een tweede huwelijk was dan ook ondenkbaar. Onder invloed van Erasmus accepteerde de Reformatie overspel als een reden tot huwelijksontbinding. In de loop van de geschiedenis werd deze uitzonderingsformule steeds verder opgerekt. Zo brengt C. van der Waal (Zullen we wel trouwen? , aangehaald door prof. Van Bruggen) Jezus' woorden in Mattheüs 5 en 19 'tenzij wegens overspel', in verband met het 'schandelijke' waarover Deuteronomium 24 spreekt. Op deze wijze wil de schrijver duidelijk maken dat het Nieuwe Testament ook ruimte biedt voor echtscheiding op grond van andere situaties dan die van overspel. In hetzelfde spoor gaat ds. H. G. Koekkoek, die een boekje uitgaf onder de veelbelovende titel 'Echtscheiding en hertrouwen. Wat zegt de bijbel? ' Bewust of onbewust, gewild of ongewild gaan beide auteurs het spoor van de rabbijnse school van Hillel, van wie we eerder hoorden en bij wie echtscheiding al om de kleinste 'vergrijpen' geoorloofd was.

Met name ds. Koekkoek waarschuwt de lezers van zijn boekje telkens weer voor het lichtvaardig oordelen en veroordelen van mensen die tot scheiding overgingen. Hij stelt op zich goede vragen, die een pastorale bewogenheid uitdrukken, zoals: mogen christenen die gescheiden zijn, hertrouwen in de kerk? Hoe moeten wij met hen omgaan in de gemeente? Dient de tucht op hen uitgeoefend te worden? Mogen zij aan het Heilig Avondmaal deelnemen? Een ambt bekleden?

Ontsnappingsclausules

De schrijver laat echter al snel doorschemeren welke richting hij uit wil. Hij weet waar hij uit wil komen. De besproken bijbelteksten kunnen dan alleen nog maar dienstbaar gemaakt worden aan dat doel. Zo is echtscheiding een instelling van God, evenzeer als het huwelijk. Wij mogen in vastlopende situaties dankbaar gebruikmaken van de ontsnappingsclausules die God geeft aan mensen die onderweg stranden. Maar is het waar dat Abraham een gescheiden man was, evenals Mozes (p. 64, 65 en 70)? Heeft Jozef werkelijk echtscheiding van Maria overwogen (p. 60)? En zullen er zelfs in het Messiaanse vrederijk nog echtscheidingen voorkomen, zoals Ezechiel 44 volgens ds. Koekkoek suggereert?

Het is haast ironisch in dit boekje te lezen dat er steeds mensen zijn, die 'proberen de boodschap van de bijbel aan te passen, omdat zij met alle geweld willen dat zij gelijk zullen krijgen.' (p. 103). Even verderop zijn de beschuldigingen niet van de lucht over 'het uit het verband trekken van teksten' (p. 108). Mijns inziens zet ds. Koekkoek mensen op een verkeerd been. Zijn exegetische inzichten brengen alleen maar in verwarring.

Bucer

Ook bij Martin Bucer (1491-1551) komen we een ruim echtscheidingsbeleid tegen. Men mag van deze refor-matorische theoloog ook scheiden en hertrouwen bij vermissing en krankzinnigheid van de partner. Bucer ontkomt natuurlijk niet aan de vraag: maar wat te doen bij terugkeer of genezing van de partner? Zijn antwoord luidt dat dan het nieuwe huwelijk blijft gelden; de teruggekeerde of genezen partij heeft ook de ruimte om een nieuw huwelijk aan te gaan. De Zwitserse theoloog Zwingli (1484- 1531) rekent naast overspel en kwaadwillige verlating ook impotentie en het lijden aan een zeer besmettelijke ziekte tot de wettige gronden om het huwelijk te ontbinden.

Het zal duidelijk zijn dat wij hebben toe te zien, om niet te vervallen tot de praktijk van de Joden, die het fenomeen van de scheidbrief naar zich toetrokken en daar zeer eigenzinnige interpretaties aan gaven. Ook wij hebben geen teksten te laten buikspreken. Wij moeten niet in de eerste plaats met de praktijk van het leven om ons heen sporen, maar met het Woord van God. Het huwelijk is en blijft immers heilig. De kerk heeft dan ook vast te houden aan Gods norm, ook als ons dat minder populair doet zijn in de samenleving van nu.

In 1978 schreef prof. Van Bruggen nog: 'Weinig predikanten die in de

bijbel geloven, zullen er zomaar toe komen om tolerantie te prediken inzake echtscheiding.' (p. 47) Heeft zich een verandering in visie voltrokken sedert deze uitspraak werd gedaan? Het boekje van dr. Van Bruggen lijkt zijn plaats te hebben moeten afstaan aan geschriften die een andere opvatting huldigen inzake de problematiek echtscheiding en hertrouw. De vele herdrukken van boekjes die een heel andere boodschap brengen, bevestigen dat vermoeden alleen maar.

Nog eens de discipelen

We constateerden al dat Jezus' opmerkingen over huwelijk en echtscheiding, gedaan in Mattheüs 19, bij vriend en vijand verbazing wekten. De discipelen vonden Zijn woorden tamelijk ingrijpend. Ze deinzen er als het ware voor terug. Ze weten dat er heel wat misbruik van de scheidbrief gemaakt wordt. Aan de andere kant vrezen zij dat afschaffing ervan vele huwelijken tot een hel maakt. Kan het huwelijk op deze wijze niet te veel offers gaan vragen?

In dat verband spreekt Jezus over de 'gesnedenen', de 'eunuchen', de ontmanden of verminkten. Het is mogelijk dat men zich omwille van Gods gebod binnen het huwelijk een leven als van een 'verminkte' moet getroosten. Prof. Van Bruggen spreekt van het lijden 'van een gefrustreerd leven ter wille van het gebod van God.' Weten wij vandaag nog wat het betekent om een kruis te dragen...? Laten veel christenen zich niet te veel leiden door de zwaarte van hun situatie en het verlangen naar geluk...? Ik kwam ergens de volgende behartigenswaardige opmerking tegen: 'Beter via de woestijnreis door Eunuchenland naar het Beloofde land, dan eeuwig buiten te moeten staan.'

De eerder genoemde Studiedeputaten uit de Gereformeerde Kerken (Vrijgemaakt) wijzen ons op de doorwerking van moderne opvattingen in de kerken met betrekking tot de menselijke autonomie. Hierbij is ook het punt van gezag in het geding. Mogen anderen proberen met gezag invloed uit te oefenen op een beslissing die ik genomen heb, nog wel voor Gods aangezicht? Tegelijkertijd signaleren zij dat de klassieke structuren van de sociale omgeving als minder belangrijk worden ervaren. 'Beslissingen neem je individueler. Huwelijken worden kwetsbaarder, omdat er geen directe steun en correctie komen uit de gemeenschap' (p. 18).

Verder zien zij ook verbanden tussen de enorme toename van de welvaart en het aantal echtscheidingen. Overheerste vroeger bij velen de zorg om de basisbehoeften, vandaag de dag gaat het niet meer 'om overleven, maar om kwaliteit van leven.' Dat zou er dan weer toe leiden dat er hogere eisen aan het huwelijk gesteld worden. 'Het moet ons voldoening geven op psychisch, gevoelsmatig, seksueel en relationeel vlak. (...) Alles draait om het recht op persoonlijke zelfontplooiing en welbevinden.' Hier opent zich een nieuw veld van huwelijksproblemen. Tegelijkertijd is de vraag in hoeverre er nog bereidheid is om te 'vechten' en te 'strijden' voor het huwelijk.

Pastoraal team

Dat er genade voor nodig is om te buigen onder Gods inzettingen, ook met betrekking tot het huwelijk, zal waar zijn. We kunnen ons soms veel moeten ontzeggen en een eenzaam leven leiden in onze relatie. Sommigen zien hun huwelijksverlangens niet of nauwelijks bevredigd. Toch blijven ze trouw aan de gelofte die eenmaal afgelegd werd. Uit onderzoek is aangetoond dat zij die volhouden na verloop van (soms lange) tijd erin slagen een redelijke mate van samenleven te herwinnen. Degenen die opgaven, blijken het daarentegen vaak moeilijker te hebben.

Laten we de lijdende broeders en zusters niet lokken met hun de vele nooduitgangen die bedacht zijn met het oog op gefrustreerde huwelijken voor te leggen, maar hun bemoedigen om vol te houden door hen een hart onder de riem te steken. Men zou zelfs kunnen overwegen of het niet zinvol is een pastoraal team van wijze mensen in het leven te roepen, die een luisterend oor en een helpende hand bieden. Gemeenteleden die bij voorkeur een zekere training, c.q. scholing hebben gehad en instemmen met het beleid van de kerkenraad in dezen. Uiteindelijk ligt hier een taak voor heel de gemeente en dan vooral met het oog op de voorbede. Het huwelijk is en blijft heilig. Van Bruggen leest in Jezus' woorden in Mattheüs 19 : 12 dan ook een intensivering van die heiligheid. Over het beeldgebruik van de eunuch maakt hij trouwens nog een heel treffende opmerking. De gecastreerde mannen waren gewild aan de oude oosterse koningshoven. Ze werden opgenomen in de koninklijke harem. Ze waren dus dienaren van hun vorst. Zo kan het accepteren van een schijnbaar uitzichtloze situatie 'nuttig zijn voor het dienen van God in Zijn Koninkrijk.' Huwelijken kunnen zijn als een woestijnreis, maar 'voor wie het vatten kan, nooit uitzichtfoos.'

Mishandeling

De antwoorden die de Schrift ons tot nu heeft gegeven op de vraag of hertrouwen na echtscheiding mogelijk is, zullen sommigen als teleurstellend en ingrijpend ervaren. Wij zijn gewoon geraakt op te komen voor onze persoonlijke belangen. Zelfontplooiing en een geslaagd leven staan in de huidige maatschappij hoog genoteerd. De vraag of je door alles heen trouw moet blijven aan je eenmaal gegeven belofte kan niettemin zwaar drukken. Stel dat daar grote risico's aan verbonden zijn. Je partner staatje letterlijk naar het leven. Moetje in zulke gevallen zeggen dat het Gods wil is dat jij je laat mishandelen...?

Trouwens, mishandeling hoeft lang niet altijd met fysiek geweld gepaard te gaan, hoeveel mannen en vrouwen maken elkaar niet psychisch stuk? ! Ook in de kerkelijke gemeente komende schrijnende situaties voor. Er zijn gevallen van emotionele, communicatieve of intellectuele aard die onhoudbare spanningen opleveren binnen huwelijken.

Enkele jaren geleden schreef ook ds. W. Pieters in het blad Om Sions wil een artikelenreeks, gewijd aan het thema 'Trouwen na echtscheiding...? ' Hij kwam tot de conclusie dat scheiden soms de enige mogelijkheid is die overblijft in vastgelopen situaties. Hoe droevig en moeilijk ook. 'Al strijdt het met de bedoeling van God, die Hij met het huwelijk had en heeft, het strijdt er niet méér mee dan wat in de voortzetting van zo'n huwelijk gebeurt.' Ds. Pieters heeft gelijk als hij erop wijst dat de Heere Jezus in een heel bijzondere omstandigheid zegt: wie zijn vrouw verlaat en een ander trouwt, doet overspel. Wettische geesten zijn er op uit Hem te vangen in hun woordenspel. Boeiend is ds. Pieters' vraag wat Jezus gezegd zou hebben in Mattheüs 19 als nu eens niet een 'vittende farizeeër tot Hem gekomen was, maar een arme, radeloze vrouw, met de nood van haar totaal bedorven huwelijksleven, door haar hatelijke en tiranniserende man.' Het omgekeerde zou overigens ook het geval hebben kunnen zijn: een man die zijn verwonde hart blootlegt voor de Heere Christus.

Zowel ds. Pieters als de 'Studiedeputaten Echtscheiding', die in opdracht van de Generale Synode van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) - in 1999 in Leusden bijeen - een uitgebreid rapport over het onderhavige onderwerp publiceerden, worstelen met - de vraag of overspel en verlating van- : : wege het geloof, de enige toelaatbare gronden voor huwelijksontbinding zijn. Of komen ook situaties van ernstig paranoïde, neurotisch, hysterisch' en dwangmatig gedrag in aanmer- ' king, alcohol-, gok- en pornografische verslavingen, incestueuze situaties, waardoor mensen op een negatieve wijze op elkaar inwerken en het huwelijk onleefbaar wordt?

Jong getrouwd

Grote spanningen kunnen ook daar optreden waar mensen getrouwd zijn op heel jonge leeftijd; wel lichamelijk, maar geestelijk nog niet rijp. Een verdere rijping kan ingrijpende gevolgen hebben voor de identiteit en het afgestemd zijn op elkaar. De vraag of deze huwelijkspartners wel werkelijk verantwoordelijk te houden zijn voor hun huwelijk, zeker als ze ook nog eens 'moesten' trouwen, wordt in navolging van de geseculariseerde maatschappij nu ook steeds nadrukkelijker gesteld binnen de kerken. Is het niet beter deze mensen maar te laten scheiden en hen een 'eerlijke herkansing' te geven? Moeten we ook niet veel meer oog hebben voor de rijkdom van Gods vergeving...?

Daaraan koppelt zich de vraag of wij niet meer teksten moeten betrekken in het antwoord dat wij zoeken te krijgen op vragen rondom echtscheiding. Hebben we wel voldoende oog voor de gebrokenheid van dit leven? Zegt de Bijbel niet meer dan dat wat we tot nu toe gehoord hebben?

J. Belder, Dordrecht

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen