Uit de pers

God en Frankrijk

Het zal u wellicht niet zijn ontgaan dat we in de jaarlijkse Boekenweek leven (10-20 maart). Elk jaar kiest de CPNB een thema. Dit jaar luidt het thema: Gare du Nord, waarbij de Franse cultuur en literatuur centraal staan. Of het met de Boekenweek te maken heeft of dat het min of meer toevallig is, maar in het Tijdschrift voor bijbelse theologie Interpretatie (12e jrg. nr. 2, maart 2004) staan twee bijdragen te lezen over Frankrijk. Uit beide citeer ik dit keer enkele fragmenten. Het eerste artikel draagt als kop Leven als god in Frankrijk. Het is geschreven door Hans Richter en gaat over vormen van spiritualiteit in Frankrijk. 'Leven als god in Frankrijk':

'Deze uitdrukking wordt niet meer zo vaak gehoord. Het betekent; "een gemakkelijk en goed leven hebben". Dit geeft de indruk dat Frankrijk een soort luilekkerland is. Het is geliefd als vakantieland en dat is begrijpelijk: de zomers zijn er warm, het landschap is prachtig, de Franse keuken beroemd en de Franse wijnen voortreffelijk. Toch heeft dit land ook een andere bijzonderheid.

In de laatste decennia is er een nieuwe uorm uan kloosterleven ontstaan. De broeders of zusters leven er niet achter dikke kloostermuren, maar delen hun leven met voorbijgangers en bezoekers. Het zijn plaatsen waar gezocht wordt naar nieuwe wegen om het geloof gestalte te geven. En om dat te delen met mensen die - bewust qf toevallig - daar langs komen.

Verrassend is dat in deze communiteiten de ontvangst van bezoekers een zo grote plaats 166 inneemt. Je bent er ivelkom, je voelt je er welkom - voor een dag, een weekend, een week. Maar ook wie op doorreis is, is welkom voor een gesprek of om deel te nemen aan een ochtend-, middag- of avondgebed. Zo zijn er communiteiten ontstaan met nieuwe vormen: contemplatief van binnen, en open naar buiten - open voor hen die dit leven voor korte of langere tijd willen delen. Veel gasten ervaren een kloosterbezoek als een verrijking van hun geloof. Dankzij deze nieuwe wegen van spiritualiteit worden mensen geraakt.'

Richter beschrijft dan vier 'plekken waar dit alles gebeurt': twee van protestantse oorsprong en twee die uit de katholieke traditie stammen. Ik citeer wat Richter schrijft over één van de vier: 'De Karmel in Bourgondië*.

'In het Bourgondische landschap ligt een wonderlijke heuvel: aan de ene kant is er een glooiende helling, aan de andere zijde een steile wand, een "afgrond". De top is dan ook maar van een kant te bereiken. Boven op de heuvel loopt de weg dood - maar juist daar is nieuw leven geboren. In een nieuw gebouwd klooster wonen daar sinds 1980 ruim dertig Karmelietessen. De zusters komen uit verschillende landen: Frankrijk, Duitsland, Zwitserland, Engeland, Afrika, enz. De gemiddelde leeftijd ligt rond de vijfendertig jaar.

De zusters voorzien in hun eigen levensonderhoud: ze houden kippen en geiten; verbouwen groente en/ruit; in de hooitijd zijn ze op het veld: de gasten zijn dan welkom om een handje te helpen! De zusters, zij zaaien en oogsten. "Carmel de la Paix" - Karmel van de vrede. Het is er vredig, daar boven op de heuvel. Maar vooral inspirerend. De kerk bij het klooster is zo gebouwd, dat het licht alleen van boven komt. De kerk staat altijd open. Het ochtendgebed, in alle vroegte, wordt voorafgegaan door een half uur stil gebed. Je hoort de stilte. Zo leer je vertrouwd te raken met stilte. Gebed begint immers met stil worden?

De psalmen en liederen - eigen teksten en melodieën - zijn opgenomen in een losbladig liedboek: steeds worden er nieuwe liederen aan toegevoegd; het boek is nooit "klaar" - een leven lang blijft het ontstaan en groeien. Het indringende lied: "n'entends-tu pas? - n'entends-tu pas? - n'entends-tu pas? " (hoor je niet? - hoor je niet? - hoor je niet? ) klinkt na een jaar nóg in mij door. Wij luisteren wel, maar horen we? Er valt daar veel te "horen" - als je er voor open staat, of verlangt ervoor geopend te worden. De vieringen zijn verrassend door hun eenvoud. Veel mensen uit de wijde omgeving komen er om een gebed bij te wonen, of om brood en wijn te delen in een grote kring met de zusters.

De wegen naar de "Carmel de la Paix" loopt dood - gelukkig maar, dan kun je er even blijven om tot leven te komen.'

Inderdaad 'leven als god in Frankrijk' kan zo worden tot 'Leven met God in Frankrijk'. Misschien bent u, wat we noemen, een francofiel. Althans als het gaat om de jaarlijkse keus van uw vakantiedoel. Wellicht hebt u zich dan ook weieens afgevraagd: leven er hier in dit immense land ook nog protestanten en hoeveel dan en waar dan?

Protestantse theologie in Frankrijk

Daarover schrijft Riemer Roukema. Van 2000 tot 2002 werkte hij aan de protestantse faculteit van Straatsburg, nu is hij hoogleraar Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit van Kampen. In zijn artikel 'Godsdienst en protestantse theologie in Frankrijk' geeft hij een overzicht van de theologische diversiteit en probeert hij de identiteit van deze kleine 'protesterende' minderheid te verwoorden.

'Op het terrein van de godsdienst neemt Frankrijk in Europa een bijzondere plaats in, in zoverre dat nergens anders de scheiding tussen kerk en staat zo rigide is doorgevoerd als daar. La religion wordt ojfpeieel alleen als een, liefst marginaal, privé-verschijnsel erkend. Geen wonder dat de reactie van overheidswege op moslimvrouwen die in openbare gebouwen een hoofddoek willen dragen verkrampt en onverbiddelijk repressief is. Vandaar ook dat Pinkstergemeenten bevreesd zijn voor het oordeel van de overheid, als sekte te worden gebrandmerkt, en zij maar al te graag aansluiting zoeken bij de brede Fédération Protestante de France, als keurmerk voor ordentelijke kerkgenootschappen. Ook kleine gemeenten van de Église Réformée de France (qua ligging vergelijkbaar met de Protestanse Kerk in Nederland) krijgen soms te maken met onwetende ambtenaren die menen een nieuwe sekte te hebben ontdekt. Veel Fransen weten niet dat protestanten christenen zijn. Deze onwetendheid wordt mede in de hand gewerkt door de eigenaardigheid, dat als politici het over christenen hebben, zij hiermee alleen rooms-katholieken bedoelen. Zelfs de van huis uit protestantse minister-president Jospin sloot zich bij deze gewoonte aan, y,

Kleine minderheid

Nu vormt het protestantisime in Frankrijk een kleine minderheid. Inclusief alle evangelicale groepen telt het ongeveer 2% van de bevolking, hetgeen neerkomt op een aantal van ruim een miljoen. De vlucht van de protestanten na de opheffing van het Edict van Nantes in 1685 en de gedwongen bekeringen van velen die niet konden of niet wilden vluchten hebben het religieuze landschap blijvend beïnvloed. Een eeuw later gaf de Franse revolutie enig respijt. De protestanten die aan het einde van de achttiende eeuw in Frankrijk overgebleven waren, hebben in het algemeen de revolutie toegejuicht, omdat zij verwachtten daardoor te worden verlost van de druk van het katholicisme. Protestanten zijn in principe nog steeds hartstochtelijk voor de toen ingevoerde scheiding van kerk en staat, omdat die, ondanks de bijkomende nadelen, hun een relatieve vrijheid verschaft.'

Als hij de theologische faculteiten opsomt en weergeeft, noemt hij er ook een waarmee de Gereformeerde Bond een band heeft.

'In Aix-en-Prouence is de Faculté Libre de Théologie Réformée van de Églises Réformées Évangéliques et Indépendentes (EREI) gevestigd, die een con/essionele calvinistische signatuur heeft, en ook evangelicale studenten trekt. Deze/aculteit is ooit opgeheven, maar is in 1974 metfinanciële en personele ondersteuning uit voornamelijk de Verenigde Staten (maar ook uit Nederland) opnieuw opgericht. Voorts is er in Vaux-sur-Seine de Faculté Libre de Théologie Évangélique, die wordt gedragen door evangelicale kerkgenootschappen. (Ten zesde zou nog de vrije theologische faculteit

van de zevendedagsadventisten in Collongessous-Salève, vlakbij Genève, genoemd kunnen worden.)

HET THEOLOGISCH BEDRIJF

Hoe wordt nu aan deze Jaculteiten theologie bedreven? En hoe is de verhouding tot de katholieke Jaculteiten en instituten? Welke plaats nemen de protestanten in de Franse samenleving in?

Om met de Jaculteiten van Aix-en-Provence en Vaux-sur-Seine te beginnen: hun docenten schrijven hun artikelen en boeken voornamelijk ten behoeve van predikanten, kerkenraadsleden en andere geïnteresseerde gemeenteleden van de eigen kring. Hun tijdschriften zijn respectievelijk La Revue Réformée en Théologie Évangélique (voorheen Fac- Réflexion). De contacten met de andere theologische Jaculteiten in Frankrijk zijn betrekkelijk schaars. Nauwere banden worden ondérhouden met geestverwante Jaculteiten in het buitenland.'

Zijn zeer lezenswaardige en instructieve bijdrage sluit Roukema af met de vraag naar de kenmerken van het Franse protestantisme.

'Wat is dan de identiteit van het Franse protestantisme? Ik denk nu vooral aan de oudere kerken van gereformeerde en lutherse signatuur en niet aan de evangelicale kerkgenootschappen. Ondanks de vaak ontspannen contacten met katholieken, grijpen protestanten in de verwoording van hun eigen identiteit vaak terug op enkele tegenstellingen uit de zestiende eeuw. Zij belijden de verlossing door het geloof en de genade, in tegenstelling tot de katholieke leer van de verlossing door de "werken". Le salut par la foi et par la grace, et non pas par tes oeuvres: daar gaat het volgens Franse protestanten om. Daarbij verwijzen zij niet per se naar Christus' zoenoffer of naar zijn volbrachte werk, al hoeft men die connotaties niet te ontkennen; protestanten die zichzelf als liberaal beschouwen wijzen die verwijzing uiteraard wel af. Als echter in een preek of theologisch discours de woorden "verlossing", "gelooj" en "genade" maar klinken, dan is - naar mijn indruk - aan veler verwachting voldaan. Of vergis ik mij hierin en vragen ook de Franse protestanten zelf zich af wat hun voorgangers hiermee bedoelen? Of denken ze er niet bij na en gaat het alleen om de bevestiging van hun niet-rooms-katholieke identiteit? Ik onthoud mij van een al te stellig oordeel.

In ieder geval leeft aan de basis een duidelijke trots op de protestantse identiteit, ook als die inhoudelijk is verwaterd. Wat dan overblijft, is het besef dat hun voorouders zich ooit hebben ingezet voor vrijheid van godsdienst en vrijheid van meningsuiting. Zij hebben de geestelijke dwang en het obscurantisme van de katholieke kerk met gevaar voor hun leven en verlies van hun bezittingen weerstaan. Zo wordt het protestantisme dus opgevat als een protestbeweging die opkwam voor geestelijke vrijheid, zelfstandig nadenken en moderniteit. Het symbool hiervan is het hugenotenkruis. Wanneer kerkelijk actieve protestanten bij een geseculariseerde soortgenoot de sporen van die protestantse mentaliteit en cultuur aantreffen, die ook tot uiting komt in rechtlijnigheid en afkeer van theatraal gedrag, dan is de reactie: "een echte protestant". Zo iemand wordt vanzelfsprekend bij het protestantisme gerekend. Ai gaat het in de kerk om "geloof" en "genade" en niet om de "werken", een Franse protestant wordt aan zijn gedrag herkend.'

Obscurantisme betekent zoiets als een manier van leven en handelen waarbij het gewone volk zoveel mogelijk onkundig en onwetend wordt gehouden. Een protestant staat in Frankrijk voor iemand die zich geestelijk geen knollen voor citroenen laat verkopen en dat in een zeer zelfstandige manier van leven en handelen laat blijken. Zo heeft elk land en kent elke cultuur zijn eigen inkleuringen van wat ooit in de zestiende eeuw in één van de belangrijkste wendingen in de geschiedenis van de christelijk kerk zich voltrok.

J. Maasland

NB. Interpretatie is een uitgave van Boekencentrum Uitgevers te Zoetermeer en verschijnt acht keer per jaar. Een los nummer kost inclusief porto € 8, 50. Wie dit bedrag overmaakt op giro 610252 t.n.v. genoemde uitgeverij en het gewenste nummer vermeldt, krijgt het toegestuurd. U kunt ook de website bezoeken: www.boekencentrum.nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen