Wat zoekt de hoorder?

GESPREKKEN OVER DE PREDIKING [I]

Gesprekken over de preek zijn onmisbaar voor de prediking. Dat niet alleen. Ik bewaar schitterende herinneringen aan gesprekken, debatten zelfs over preken met leeftijdgenoten en 'vaders in Christus', die een vormende invloed en betekenis op ons hadden. Wij hadden daar met elkaar ook geweldig veel plezier in, helemaal als de dominee erbij was. Dat gebeurde overigens ook weer niet te vaak, maar dat was ook niet nodig. Het was een soort van sport, geloof ik. We oefenden en leerden, en kregen diep respect voor het Woord van God. Want dat staat wel vast. Die gesprekken droegen bij aan de betekenis van het Woord als levende werkelijkheid in die fase van ons leven.

Aan zo'n gesprek kan veel vastzitten. Een gesprek over de preek direct na de dienst is ook wel spannend, voor de voorganger en voor de hoorder. Dat spannende heeft weer met allerlei dingen te maken. Meestal vindt de hoorder het spannend om 'erover' te beginnen. Maar ook de inhoud van het gesprekje maakt het meestal spannend, vanwege wat er op spel staat. Voorgangers zullen het ook wel spannend vinden, ook al is dat niet altijd even duidelijk. Nee, met spannend bedoel ik niet eng, of beangstigend. Met spannend doel ik op de spanning die ontstaat als een gesprek werkelijk over iets gaat.

Laatst overkwam mij het volgende. Ik was voorgegaan in een avonddienst in een gemeente waar ik wel vaker voorga. Na de dienst sprak een van de hoorders, een van mijn trouwe hoorders mag ik wel zeggen, mij aan. Er ontstond een kort gesprekje van enkele zinnen, dat mij te denken gaf en 430 daarvan doe ik hier verslag. Nu moet ik met concrete voorbeelden voorzichtig zijn en meestal 'bedenk' ik voorbeelden naar aanleiding van ware gebeurtenissen. Dit keer is dat niet nodig. De voorganger ben ik zelf, en de zuster om wie het gaat, vond het naderhand goed dat ik het zou opschrijven.

Zo vaag

Ik moet eerst proberen kort iets te zeggen over de preek, want anders is het gesprekje niet te volgen. De tekst voor de preek was Romeinen 14:17, de dienst kort na Pinksteren. Ik probeerde twee dingen duidelijk te maken. Ik wilde laten zien dat het Rijk van God, dat komt, en het werk van de Heilige Geest nu alles met elkaar te maken hebben. Want wat de Geest nu doet - ik noemde de Geest de uitvoerende macht naast Christus, Die alle macht gegeven is - staat in het teken van het 'alle dingen nieuw maken'. Nu, en dat was het tweede, dan staat er meer op het spel dan eten en drinken. En in de uitwerking daarvan concentreerde ik me op de rechtvaardigheid, waarover Paulus spreekt. Ik kan hier natuurlijk niet de preek samenvatten. Ik volsta daarom met deze korte theologische formulering, die zelf natuurlijk niet geschikt is voor een preek. 'U had het in uw preek over het koninkrijk van God, maar ik vond dat zo vaag. Want hoe ziet u dat dan? Ik bedoel, hoe zit het dan met Israël, en met het duizendjarige rijk? En wat bedoelt u met koninkrijk van God, en waar zal dat zijn? '

Niet zo'n helder zicht

Ik moet bekennen dat ik er wel verbaasd over was. Ze overviel me. Ik had zelf helemaal niet 'bedacht', ook van tevoren niet, dat het daarover, over de dingen die zij noemde, had kunnen of moeten gaan. Met andere woorden, ze zette me op het 'verkeerde been', in ieder geval op een been waarop ik niet had gestaan. Dat was om te beginnen een beetje verwarrend.

Nu zou ik hebben kunnen reageren met: maar daar ging het toch helemaal niet om? Hoe komt u daar nu op? Het lijkt me geen aardige en geen handige opmerking, bovendien nogal verdedigend. Maar het schoot wel door mijn hoofd. Ik vind het geen handige opmerking omdat daarmee meteen de suggestie wordt gewekt dat de hoorder het bij het verkeerde eind heeft, niet goed heeft opgelet, of te veel met iets van zichzelf is bezig geweest of nog erger. Ik had trouwens helemaal geen reden om aan te nemen dat ze niet zou hebben opgelet. Verbaasd als ik was, kwam ik in eerste instantie niet verder dan: 'Hoe bedoelt u dat nu toch? ', waarna zij in feite haar opmerking herhaalde.

'Ik moet u eerlijk zeggen dat ik dat allemaal, wat u daar noemt, niet zo precies weet', zei ik. Nu was zij op haar beurt verbaasd. 'Hoe bedoelt u dat u dat niet weet? ' Ik zei: 'Nou ik heb op al die dingen niet zo'n helder zicht.' Waarop ze zei: dus u zegt dat u zich daar nog nooit mee heeft beziggehouden'. 'Nee', zei ik, 'dat zei ik niet. Ik zeg dat ik niet zo'n licht over al die dingen die u noemt, heb'. We lachten en beëindigden ons gesprekje. Ik meende aan haar gezicht te zien dat ze mijn antwoord vreemd vond.

Het leven verklaard

Naderhand heb ik me afgevraagd wat dit nu zou kunnen betekenen. Wat volgt, zijn mijn overwegingen dus. Ik heb ze niet aan haar voorgelegd, wat natuurlijk wel boeiend had kunnen zijn om ook haar kant te horen. Wat wil, wat zoekt de hoorder? De hoorder 'wil', verlangt dat hem en haar het le-ven verklaard wordt. Daar beleeft hij wat aan. Het is een oude gedachte, die geloof ik nog altijd wel geldt. Ik ga er nu niet op in of de hoorder dat echt wil of niet wil. Ik geloof dat een van de redenen waarom de hoorder komt luisteren, deze reden is.

Dat is een essentieel gegeven. Ik Iaat ook in het midden of dat 'slechts' een menselijke behoefte is, of juist een door het Evangelie gewekt verlangen. Je zou het op kunnen vatten als een lijn met twee uiteinden, of als een thema met twee contrasten. Aan het ene uiteinde is er de zekerheid, waarin de hoorder in de omstandigheden van zijn leven zoekt bevestigd, gesterkt, getroost te worden. Aan de andere kant is er de aanvechting, waarmee de hoorder het in zijn leven te stellen heeft, die hem onzeker maakt en in verwarring kan brengen. En in die al dan niet bewuste spanning komt de hoorder naar het huis van God. Zou het kunnen zijn, zo dacht ik, dat ik met mijn opmerkingen over het Rijk van God in die zin iets losgemaakt had, een onrust, een aanvechting, een onzekerheid, die ik kennelijk nagelaten had weer tot bedaren te brengen. De accenten in de preek lagen bij 'hier en nu' en niet bij 'straks en daar'. Maar dat laatste riep nu juist de onrust op. Sterker nog, met mijn antwoord maakte ik het, geloof ik, alleen nog maar erger. Haar reactie: dus u heeft zich daar nooit mee beziggehouden, sprak boekdelen. Ze vond mijn reactie maar zozo, maar gaf ondertussen haar draai aan mijn woorden.

Geen antwoord

Is het (onbedoeld) teweeg brengen van onrust erg? Nee en ja. Niet, omdat ik het geweldig vind dat deze zuster mij er even deelgenoot van maakte en daarmee aanleiding gaf tot deze bezinning over mijn preekarbeid. En wat ik natuurlijk hoop, is dat zij en andere hoorders wat dat aangaat ook elkaar

spreken. Daar heb ik overigens wel zorg om. En ja, het is toch ook erg vervelend. Want zoiets kan zo gaan overheersen dat de rest van de preek en de dienst wegvalt. En dat kan zonder twijfel jammer zijn.

Maar ondertussen kan je dat als hoorder dus gebeuren. Dat de prediker iets losmaakt, waar je geen antwoord op krijgt. Dat kan onbehagen, teleurstelling, onrust geven. Het lijkt me wel belangrijker daarbij, als het kan, stil te staan. In ieder geval kun je dan een stapje verder komen dan het zo vaak te

horen antwoord: het zal wel aan mezelf liggen. Maar waaraan dan? Nu dit zou één van de redenen kunnen zijn: een onzekerheid, een aanvechting, een vermeende zekerheid.

P. J. VERHAGEN, HARDERWIJK

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen