Een studieverlof in Hongarije

In het kader van mijn studieverlof was ik van n mei tot 15 juni in Hongarije. Ik studeerde aan het Protestant Institute for Mission Studies (PMTI), Kalvin Ter 7, Boedapest, onder de bezielende leiding van zijn directeur, prof. dr. A. M. Kool. Aan dit instituut volgen aanstaande predikanten cursussen over de zendingswetenschap en vindt een toerusting voor missionair gemeente zijn plaats. Juist in een tijd van de veranderde situatie in Hongarije en Oost-Europa is het belangrijk dat de kerk zich bezint op de vraag hoe het evangelie op een relevante wijze doorgegeven kan worden en hoe de gemeente op een met het evangelie overeenkomende manier gemeente is. Mijn kamer bevond zich in een kerk, zo'n tien minuten lopen van het instituut. Deze kerk staat in een slecht bekend staande buurt. De prostitutie tiert er welig. In de hof van de kerk staat het standbeeld van ds. Alador Szabo (1862-1944). Hij is een bekend persoon geweest in de beweging van de zgn. Innere Mission. Deze beweging is van groot belang voor de kerk van Hongarije geweest. Omdat in de tijd van het communisme (1945-1989) er geen boeken over de zendingswetenschap geschreven mochten worden, is deze beweging wat in het vergeethoekje geraakt. Dr. A. M. Kool heeft wat dat betreft baanbrekend werk gedaan door in haar proefschrift deze beweging aan de vergetelheid te onttrekken. In het verleden heeft het gemeenteleven van de genoemde kerk, de gemeente van Alador Szabo dus, een grote opleving gekend. De eredienst die ik daar bezocht, werd - voor een Hongaarse eredienst - door veel mensen bezocht. De wijze waarop men hier samen kerk is, dwingt respect af. Ik heb mensen ontmoet die door hun trouw aan het evangelie mooi zijn geworden. Wel vraag ik me af of er werkelijk integratie is in de wijk, maar ik onderken de moeilijkheid hiervan.

Hoge werkdruk

Het feit dat ik aan het instituut studeerde, in die genoemde kerk woonde en al bekend was met Hongarije via gemeentecontacten, gaf mij de mogelijkheid iets van het kerkelijk leven van de (Reformatus-)kerk in Hongarije te proeven. Ook daar zijn naast mooie dingen veel zorgen. Doordat de bevolking in aantal achteruit gaat en de trek naar de steden groot is, lijkt de situatie op het platteland alleen maar zorgelijker te worden. Gemeenten die eens een zekere glans hadden, zijn dof geworden. De werkdruk is voor veel predikanten hoog. Tijdens de beide pinksterdagen moesten er door de predikante van de gemeente waar ik te gast was, negen diensten vervuld worden. Er waren diensten bij met niet meer dan vier personen.

Ook hier heeft men te maken met belangengroepen. Ik was in een gemeente waarin het nog steeds de gewoonte is om een keer per maand een Duitstalige kerkdienst te houden. Dit vanwege het feit dat er in die plaats voor de Tweede Wereldoorlog veel Duitsers hebben gewoond. Het gaat om hooguit 4 a 5 personen die waarde hechten aan een eredienst in de Duitse taal. Toch wordt het beroepingsbeleid mede bepaald door het feit dat de nieuwe dominee een Duitse eredienst moet kunnen leiden.

Een bron van argwaan blijft het feit dat er voor 1989 communisten en nietcommunisten waren. Omdat er op dit punt niet zoiets als een 'zuivering' is geweest, staken oude tegenstellingen al spoedig de kop op.

In Boedapest zelf lijkt de situatie wat beter. Hoewel je hier naast de secularisatie (15 procent van Hongarije is reformatus en daarvan gaat 15 procent regelmatig naar de kerk) ook een zekere differentiatie rondom prediking en vorm van gemeente zijn hebt, met alle gevaren van dien, is het verheugend dat in enkele wijken er sprake is van nieuwe gemeentevorming. Volgende maand, in september, wordt er zelfs in een stadswijk een nieuw kerkgebouw geopend.

Homoseksualiteit

Uiteraard hebben ze in Hongarije ook vragen over onze kerkelijke situatie. Een van de vragen cirkelde rondom de nieuwe Protestantse Kerk in Nederland en dan met name over het besluit ten aanzien van het zegenen van homoseksuele relaties. Aan de theologische universiteit in Boedapest was net een rel geweest over het al of niet mogen praktiseren van homoseksuele relaties. Een theologiestudent werd in verband hiermee de toegang tot het predikantambt ontzegd.

In het algemeen is de acceptatie van een homoseksuele relatie in Oost-Europa onbespreekbaar. 'Als wij dat zouden accepteren, dan zou, ondanks de bisschop, de kerk ook hier scheuren', voorspelde een bisschop. Een op het zendingsinstituut aanwezige Engelse missioloog beweerde hetzelfde ten aan zien van de Anglicaanse kerk. De adviseur van de minister-president zei het zo: 'Vroeger hield de politiek ons gescheiden, nu de sociale ethiek'. In een programma voor de Hongaarse radio heb ik geprobeerd een en ander toe te lichten.

Bisschop

Omdat mijn studie-opdracht voor deze weken het bestuderen van de rol van de bisschop in de kerk (reformatus) in Hongarije was, heb ik me hier mee beziggehouden. In het kader van dit artikel noem ik daar slechts enkele dingen over. Duidelijk is dat de aanwezigheid van een bisschop veel te maken heeft met de ingewikkelde (kerkgeschiedenis van Hongarije. Vrij kritiekloos nam de gereformeerde kerk de bisschop van andere kerken over. Omdat de bisschoppen tot aan de Tweede Wereldoorlog vertegenwoordigd waren in het parlement, was het hebben van een bisschop voor de gereformeerde kerk ook een zekere erkenning. Daarnaast is er ook een geestelijke motief voor het handhaven van het ambt van een bisschop. In de generale synode van 1554 werd gesteld dat het hebben van een bisschop noodzakelijk was voor de eenheid in de kerk en de eenheid in het geloven.

Hoewel er met name bij jongere predikanten verzet is tegen de bisschop, wordt in het algemeen de noodzakelijkheid van een bisschop erkend. De nieuwtestamenticus prof. Peter Balla geeft een uitvoerige bijbelse argumentatie. Hoewel je de latere bisschop niet uit de Schrift kunt aflezen, zie je volgens prof. Balla wel duidelijk een ontwikkeling van een oudste (presbyter) als lokale leider naar een opziener (episcopos), die zeggenschap heeft over een groter gebied (1 Tim.3:1; Titus 3:5). Prof. Balla wordt hierin gesteund door wat ik in het gezaghebbende Theologische Wortenbuch van Kittel las: 'De pastorale brieven zijn de laatste schrede van een ontwikkeling richting episkopos (Bisschop)'.

Nieuw was voor mij zijn hypothese dat in de tweede en derde Johannes-brief en in de eerste Petrus-brief Johannes e.a. zich een presbyter (oudste) noemen. Ook een apostel kan dus een presbyter zijn. Een apostel schreef zijn brief aan meerdere gemeenten en was dus in principe iemand met meer dan plaatselijk gezag en met meer dan een plaatselijke reikwijdte.

De insteek van mijn bezoek aan Hongarije was een klein onderzoek naar de rol van de bisschop. Jarenlange ervaring als visitator in onze kerk - met de daarbij behorende gevoelens van onmacht - brachten mij hiertoe. In november jl. is er van dr. J. Kronenburg over dit onderwerp een dissertatie verschenen. Een verdere doordenking over een eventuele bisschop en over eventuele bisschoppelijke taken in de Protestantse Kerk zal niet om de ervaringen die de Hongaarse kerk op dit punt heeft opgedaan, heen kunnen.

Secularisatie

Tijdens de eerste dagen van mijn bezoek was er aan het instituut een conferentie van het CEEAMS (Central and Eastern Europeon Association for Mission Studies). Missiologen vanuit met name Oost-Europa waren aanwezig.

We werden gewezen op het proces van dubbele secularisatie in Hongarije. Eerst was er de secularisatie vanwege het communisme en die werd vervolgens versterkt door de secularisatie vanuit het Westen. Uit gesprekken bleek dat er teleurstelling is over wat het Westen na de Wende heeft gebracht.

Hoewel ik dit alles wel wist, vond ik het toch schokkend om te horen. Opvallend is dat de secularisatie in Polen niet zo ver is gegaan. Prof. dr. Jan Gorski (Poland, Roman Catholic) vertelde daarover. De reden zou zijn dat Polen een volkskerk heeft en het kerkzijn daarom alleen ervaren kan worden binnen de muren van de kerk.

Ik heb de afgelopen periode veel nagedacht over de historische verbondenheid die er was tussen Hongarije en Nederland. In mijn beleving was het algemeen bekend dat er tussen deze landen een historisch gegroeide verbondenheid is. Gedurende mijn verblijf in Hongarije werd ik me er meer en meer bewust van dat deze verbondenheid alleen nog met name gevoeld wordt daar waar op kerkelijk gebied contacten tussen gemeenten zijn ontstaan. De jongere generatie weet niets meer van deze verbondenheid. Voor hen is Holland het land van drugs en absolute vrijheid en ik vraag me nu ook af of de jongere generatie Nederlanders het weet. Hebben ze geleerd dat admiraal Michiel de Ruyter in 1676 31 geestelijken heeft bevrijd van de slavernij. Hij zou toen gezegd hebben: 'Ik heb vele overwinningen op verschillende vijanden behaald, dit is mijn mooiste overwinning, de bevrijding van deze onschuldige dienaren van Christus van hun niet te dragen last'. Toen ik in Debrecen bij de Tourist Information vroeg naar de gedenkplaat van dit feit, had men daar nooit van gehoord. Na enige telefoontjes kwam men er achter en ging ik samen met de directeur van de Tourist Information kijken naar de gedenkplaat, die ongeveer 200 meter van zijn kantoor stond.

Geestelijke gaven

Hoewel er in het verleden veel goeds van Nederland naar Hongarije is gegaan, is er ook ruis. Vanwege financiële ongelijkheid veroorzaakten sommige contacten enerzijds een superieur gevoel, anderzijds een misplaatst afhankelijkheidsgevoel. Eerdere gesprekken met werkers van de Stichting HOE (Hulp Oost-Europa) maakten mij duidelijk dat de tijd rijp is voor het delen van wederzijdse (geestelijke) gaven. Het delen van (geestelijke) gaven zal misschien het meest van pas komen als we ons samen gesteld weten voor de taak in deze geseculariseerde ' tijd als kerk te overleven. In het Protestants Zendings Instituut (PMTI) werd ik gewezen op het belang van een missionaire bisschop. Mij trof het artikel Missional Leadership (van Darrell Guder) in het boek Missional Church. In dit artikel wordt gesteld dat de organisatie van de kerkleiding niet is berekend op de huidige tijd, waarin we op een missionaire wijze kerk hebben te zijn. Met keizer Constantijn kregen we een priester als representant van de eenheid van geloof en leven. Bij de Reformatie veranderde die leidinggevende rol meer in een pedagogische rol. Preken en leren, bewaken van de leer, zorgen voor een goed bestuur en voor de zuivere bediening van de sacramenten werd zijn taak. Ook de huidige leiders in de vorm van counselors, managers en technici komen voort uit binnenkerkelijk denken en zijn een poging de kerk een plaats in de maatschappij te geven. Wat we nodig hebben, is een missionaire leider. De teruggang van het kerkelijke leven bepaalt ons toch in toenemende mate bij onze eigenlijke taak: de boodschap van het evangelie uit te dragen in onze cultuur.

Steun

Ik hoop dat onze historisch gegroeide verbondenheid met Hongarije blijven zal en zal staan in het teken van het zoeken naar een adequate wijze voor kerk zijn in een geseculariseerde samenleving. Volgens mij hebben we daarvoor een instituut als het PMTI hard nodig. Na de Tweede Wereldoorlog was de theologie van de zgn. 'dienende Kerk' bij de leidinggevenden in de gereformeerde kerk van Hongarije toonaangevend. De missionaire activiteiten waren gericht op en zo ook ingeperkt tot de socialistische staatsorde.

Het is tegen die achtergrond fantastisch dat dit instituut er is gekomen. Dit instituut verdient dan ook daadwerkelijk en geestelijke onze steun. Wij kunnen daar veel Ieren ten aanzien van onze taak kerk te zijn in onze cultuur. Ik raad collega's aan voor hun studieverlof te denken aan een verblijf aan dit instituut. Er is een prachtige bibliotheek met veel faciliteiten. In het kader van de toetreding van Hongarije tot de Europese Unie zijn de mogelijkheden van samenwerking alleen maar meer en wenselijker geworden. De uitpraak 'Wie op reis gaat, moet een Bijbel bij zich hebben en een zwembroek' is van de al genoemde prof. dr. Jan Gorski. Ik heb de raad die hij mij aan het begin van mijn studieverlof gaf, zeer serieus genomen. Boedapest is een prachtige stad en Hongarije een mooi land.

W. G. SONNENBERG, ERMELO

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen