Bullingers theologie is prediking

BELANG VAN HET REFORMATIE-ONDERZOEK

Bullinger-congressen: 1975 en 2004

Eind augustus vond in Zürich het Bullinger-congres plaats, ter gelegenheid van het 500e geboortejaar van Heinrich Bullinger, die als 27-jarige naar Zürich werd geroepen om de moeilijke taak op zich te nemen als plaatsvervanger en opvolger van Huldrych Zwingli, die kort tevoren gesneuveld was bij Kappel. Bullinger heeft die taak met grote trouw en toewijding vervuld. Pellikan schreef in zijn kroniek in 1544: 'Door Gods genade ontvingen wij op de plaats van Zwingli een jeugdig opziener, een kostelijk man, godvrezend, rechtschapen, geleerd, trouw en toegewijd, een onvergelijkelijk prediker, die door zijn prediking naar binnen en naar buiten in de gehele christenheid een man Gods met vele gaven blijkt te zijn'. Van 1531 tot 1575, 44 jaar lang, gaf Bullingers lamp door Gods genade een helder licht.

Voor dit congres waren onderzoekers uit achttien landen naar Zwitserland gekomen. In 1975 was er eveneens een congres in Zürich op een wat kleinere schaal ter gelegenheid van de 400e sterfjaar van Bullinger. Toen werd reeds duidelijk dat het Reformatie-onderzoek in Zürich niet bij de reformator Zwingli mag blijven steken, maar dat het consoliderende werk en de geschriften van zijn opvolger Bullinger, die in klimmende mate een internationale uitstraling had, eveneens van groot belang zijn. Het aantal deelnemers in 1975 was geringer, maar de deelname vanuit Nederland was aanzienlijk groter en breder. Van de kerkhistorici die werkzaam zijn aan onze rijksuniversiteiten, was er nu niemand aanwezig. Apeldoorn was goed vertegenwoordigd (met bijdragen, waaronder een gerijpte lezing van prof. W. van 't Spijker over het verbond bij Bullinger). Is dat een signaal dat de belangstelling voor het Reformatie-onderzoek aan de openbare instellingen tanende is? Dat belooft weinig goeds voor de opleiding van predikanten.

Reformatie, een blijvende zaak

Hoe is het met de hervorming van de kerk, die immers een blijvende zaak, een voortdurende reformatie moet zijn? Hoe is het na 2000 jaar christendom met de kerk gesteld in Europa, in de Atlantische wereld? In de streken waar in de eerste eeuwen bloeiende gemeenten waren, is weinig meer daarvan terug te vinden. Christenen werden vermoord, vervolgd en verdreven. Kerken werden ruïnes. Door het barbarisme van de islam werd de christelijke cultuur verwoest. Een oud spreekwoord zegt: 'Waar een Ottomaans paard zijn voet heeft gezet, wil geen gras meer groeien'. Wie in Istanbul, het vroegere Constantinopel of Byzantium, dat in 1453 door de Turken werd veroverd, de Hagia Sophia met die enorme koepel bezoekt - en dat is één van de meest imposante christelijke kerken ter wereld, op loopafstand van de eveneens kolossale Blue Mosk - wordt zich dat heel pijnlijk bewust en beseft tegelijk hoezeer met de uitbreiding van de Europese Unie zeer wezenlijke christelijke waarden in het geding zijn. Teruggave van deze kerk aan de christelijke kerk en restauratie van "dit kerkgebouw, zou een van de voorwaarden moeten zijn voor de toetreding van Turkije tot de EU.

Wie de geschiedenis kent van de Reformatie en vooral van de Contra-Reformatie weet in hoeveel landen de kerken grote schade hebben opgelopen door de godsdienstoorlogen en dat het een wonder is dat het protestantisme zich heeft kunnen handhaven. De hervorming is in Frankrijk, in Spanje, in Italië, in Oostenrijk in bloed gesmoord. De Dertigjarige Oorlog heeft in Duitsland en Midden-Europa een enorme schade aangericht. Men wil daar in onze tijd van de multiculturele ideologie, waarbij de oecumenische beweging geheel is verbleekt, niet meer aan herinnerd worden, maar de historische feiten liegen er niet om. Wat doen wij vandaag met de schatten van de Schrift en de Reformatie? Het Westen valt nu ten prooi aan het nihilisme en de secularisatie en wat zal er van de kerk in ons werelddeel overblij ven, wanneer de islamisering voorschrijdt? Voor de 21e eeuw komt het e op aan dat wij de aansluiting aan de geestkracht van de Reformatie onderhouden.

Historische kritiek

Sinds de Verlichting heeft de historische kritiek een enorme invloed uitgeoefend en nog. Wij zeggen bij alle din gen onmiddellijk: 'Vroeger kon je dat nog wel denken en zeggen, maar tegenwoordig kan dat niet meer'. 'Neen jij dat nog voor jouw rekening? ' vragei wij elkaar, alsof wij met onze eigenwijsheid en enge ervaringshorizon de norm kunnen uitmaken. Alsof het Woord Gods niet van alle tijden en voor alle tijden is! Alsof wij tegelijk met de vermeerdering van ons technisch kunnen ook zoveel wijzer geworden zijn? Door deze houding - is dat modern of postmodern? dat doet er helemaal niets toe! - wordt de Bijbe voor ons een gesloten boek en groeien wij steeds verder af van de Reformatie.

Nieuwe publicaties

Kort voor het congres werden twee belangrijke boeken gepubliceerd. Van de hand van de emeritus hoogleraar Fritz Büsser, de gastheer van het congres in 1975, verscheen het eerste deel van een nieuwe biografie van Bullinger. Het tweede deel zal spoedig volgen. Zeer de moeite waard. Prof. Emidio Campi, de gastheer nu, gaf in een uitstekend exposé inzicht in het Bullinger-onderzoek sindsdien. Hij kon met vreugde het werk van zijn naaste medewerker Peter Opitz aankondigen. Het is dit boek, waarop wij hier ook vooral de aandacht willen vestigen: Heinrich Bullinger als Theologe. Eine Studie zu den Dekaden (ISBN 3-290-17305-4), 485 blz.; voor de prijs van euro € 40, - (ingeb.) verkrijgbaar.

Dit is een uiterst belangrijk boek en zal voor vele jaren hét standaardwerk blijven voor de theologie van Bullinger en tegelijk voor het geheel van de reformatorische theologie. Het is een boek dat iedere theologische student zou moeten lezen en dat voor iedere predikant een belangrijke hulp is bij de voorbereiding van zijn preken. Immers, wanneer de predikanten niet

studeren, raken de gemeenten geestelijk ondervoed. De kerkenraden hebben erop toe te zien dat hun predikanten tijd voor studie kunnen vinden.

De Dekaden van Bullinger

De Dekaden (= lett. tiental) omvatten 5 tientallen, in totaal 50 preken, stammend uit de tijd 1549-1552, waarin Bullinger de hoofdpunten van de christelijke geloofsleer op zeer begrijpelijke wijze heeft behandeld. Dit werk van Bullinger behoort tot de meest verbreide boeken uit de tijd van de Reformatie en werd in alle belangrijke talen vertaald. De Dekaden werden ook al spoedig in het Nederlands vertaald en uitgegeven onder de titel: Huysboeck. Dit werk was zeer bekend en geliefd in de 16e eeuw tot diep in de 17e eeuw en werd bijvoorbeeld meegegeven aan de ziekentroosters op de schepen van de Oost-Indische Compagnie. Deze preken werden 's zondags aan de scheepsbevolking voorgelezen.

Het werk van dr. Opitz

Met de inleiding (I), waarin de inhoud van deze Dekaden in de Europese context worden gesteld, telt het boek zeven hoofdstukken. In II gaat het om de gemeenschap met God door het horen van Zijn Woord. Hier wordt Bullingers ontdekking van de grote betekenis van het Woord Gods uiteengezet, en komt de verhouding van het geloof en het Woord Gods aan de orde. Zonder geloof geen toegang tot het Woord Gods. Vervolgens komt de rechte Schriftuitleg aan de orde, de betekenis van de heilsgeschiedenis, van de regel des geloofs en de regel der liefde. De lijn worden zichtbaar die Bullinger met de Oude Kerk verbindt en met de hermeneutiek van Augustinus.

In III gaat het om de gemeenschap met de drie-enige God. Het gaat om de kennis van God, om Zijn eenheid in Zijn Drie-eenheid. Hier klopt het hart van de reformatorische theologie in de trinitarische ontvouwing van de theologie: de kennis van God in Christus door de Heilige Geest. De levende God is de bron van de gemeenschap. God werkt in de schepping, in Zijn voorzienigheid en predestinatie. Christus is de stichter van de gemeenschap met God. Hij is de Middelaar en Verzoener, de Priester en de Koning. De Heilige Geest is de band van de gemeenschap met God. In IV komt de gemeenschap met God als een pneumatische gemeenschap met Christus aan de orde. Er is bij Bullinger in vergelijking met zijn voorgangers sprake van een toenemende betekenis van de gemeenschapsgedachte. De rechtvaardiging en heiliging worden uiteengezet op grond van de gemeenschap met Christus. De Heilige Geest maakt de rechtvaardiging van de goddeloze effectief en bewerkt de heiliging in de theologische deugden: geloof, hoop en liefde. De heiliging is tegelijk levendmaking, boetedoening en herstel van het beeld van God.

In V worden de contouren van de zog. foederaal-theologie zichtbaar: de gemeenschap met God als leven in het verbond. Achtereenvolgens komen Bullingers ontdekking van het verbondsbegrip aan de orde, God die Zichzelf verplicht tot verbonds trouw, de mens die verplicht wordt door het gebod en het sacrament. Het gaat om een bijbelse, heilshistorisch-messiaanse lijn, dat is de hermeneutische betekenis van het verbond. De pneumatische gemeenschap met Christus is de inhoud en scopus van het verbond.

In VI wordt de gemeenschap met God beschreven als leven met de wet. De wet is Gods eigen Woord. Het dubbele liefdegebod is de norm waarin de christelijke gemeenschap gestalte krijgt. Christus is de scopus van de wet en Mozes is de pedagoog tot Christus. 2 Korinthe 2 en Galaten 3 komen aan de orde: de letter doodt, maar de Geest maakt levend. Christus is de perfèctio van de wet. De zonde is de weigering tot de gemeenschap met God.

Ten slotte in VII komt de gemeenschap met God als gemeenschap der heiligen aan de orde. Hier wordt de reformatorische ecclesiologie (= leer van de kerk) uiteengezet, zeer belangrijk in deze tijd van een nieuwe orde van de Protestantse Kerk. De kerk als gemeenschap der heiligen. De heiligheid en katholiciteit van de kerk. De kenmerken van de kerk. De prediking als verkondiging van de gemeenschap met God. De sacramenten: doop en avondmaal als zichtbare Woorden van God, als bezegeling en uitbeelding van de gemeenschap met God, als inlijving in de gemeenschap met God. De kerk is geheel een schepping van het Woord en van de Heilige Geest, en als zodanig lichaam van Christus, de ruimte van de pneumatische gemeenschap met Christus.

Wij kunnen hier slechts aanduidenderwijs iets weergeven van wat dit rijke, helder geschreven en bevattelijke boek ons biedt en wij hopen dat deze aanduidingen de belangstelling van velen zullen wekken om er zelfkennis van te nemen.

Geest en Leven

Wij zijn dr. Opitz diep dankbaar dat hij ons zo'n uitstekende inleiding in de theologie van Bullinger gegeven heeft. Dat is inderdaad voor ons, die leven in de dorheid van het kerkelijke leven vandaag, in waarheid geest en leven wat ons uit deze theologie van de Reformatie tegemoet treedt. In vijftig preken, 5 Dekaden, heeft Bullinger de heilsleer uiteengezet. In de Reformatie zijn bijbelwetenschap en dogmatiek niet uit elkaar gegroeid, maar ten nauwste met elkaar verbonden. Calvijns theologie is Schriftuitleg. Bullingers theologie is prediking. Ten onrechte is Bullinger steeds wat in de schaduw gebleven; 'in werkelijkheid wat betreft zijn prestatie en betekenis staat hij in de voorste rij van de grote reformatoren', aldus prof. G. W. Locher, die op indrukwekkende wijze de blijvende betekenis van Heinrich Bullinger als vertegenwoordiger van de gehele Reformatie onder woorden bracht.

W. BALKE, HILVERSUM

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen