Om het zuivere Evangelie

In zijn proefschrift Een Kerk in meervoud stelt ds. R. de Reuver uit Boskoop de verhouding tussen de eenheid en verscheidenheid binnen de christelijke kerk aan de orde. Vorige week hebben we de inhoud van zijn studie samengevat. Nu willen we graag met hem in gesprek gaan. Immers, het is een aangelegen onderwerp dat hij aan de orde stelt! Sinds de Hervormde Kerk per i mei zich voortzet in vereniging met de Gereformeerde Kerken en de Lutherse Kerk binnen de Protestantse Kerk in Nederland is dat landelijk zo, ondertussen ligt dit vraagstuk er ook plaatselijk binnen één gemeente. In hoeverre staat een echte christelijke eenheid ook wettige verscheidenheid toe?

De eenheid voorop

Nadat ds. De Reuver eerst veel materiaal vanuit het Nieuwe Testament, de Vroege Kerk en de twintigste eeuw heeft bijeengebracht, komt hij in hoofdstuk 5 met zijn eigen positie die van toepassing is op onze huidige situatie. Het is vooral op dat punt dat ik enkele vragen naar voren wil brengen. In zijn eigen positie stelt ds. De Reuver de eenheid van de kerk en de christenen voorop. In de christelijke kerk gaat de eenheid voor de verscheidenheid. Deze eenheid is gefundeerd in Christus en krijgt gestalte in de ene doop, het ene geloof en het ene avondmaal. Ds. De Reuver stelt dan ook terecht dat eenheid in belijden en in doop en avondmaal noodzakelijke voorwaarden zijn voor de Ene kerk in meervoud. Hij voegt er aan toe dat de Protestantse Kerk staat voor de uitdaging om de kerkordelijke eenheid in belijden concreet gestalte te geven, zodat er ruimte kan zijn voor wettige verscheidenheid. Hoe ziet collega De Reuver dan vervolgens de wettige verscheidenheid? Hij stelt dat er verschil mag zijn in geloofsexpressie (uiting en belijden van je geloof), ook mogen er plaatselijk verschillende soorten gemeenten naast elkaar bestaan, als zij elkaar maar erkennen, beseffen niet zonder elkaar te kunnen, hun eenheid concreet zichtbaar maken. Iets verderop verklaart hij nader: 'Doorslaggevend is niet of geloofsexpressies overeenstemmen, maar of zij elkaar verrijken, elkaar bewaren bij Gods heil in Christus en aanzetten tot gezamenlijk belijden, vieren en dienen.' We zien duidelijk hoe ds. De Reuver probeert de eenheid vast te houden en tegelijk plaats te geven aan verscheidenheid, en hoe hij volop ruimte wil geven aan verscheidenheid, terwijl tegelijk de eenheid zichtbaar blijft.

Begrenzing van verscheidenheid?

Op dit punt rijzen wel enkele vragen. Om te beginnen wordt niet helder waar voor ds. De Reuver de grenzen liggen van de verscheidenheid in de gemeente. Hij brengt bijvoorbeeld de verscheidenheid binnen de PKN-gemeenten naar voren (rondom dooppraktijk, avondmaal, openbare geloofsbelijdenis en inzegening van alternatieve relaties) zonder daarbij de vraag naar de wettigheid van deze verschillen te bespreken. De indruk wordt juist gewekt van een wettige verscheidenheid! Alleen wordt de waarschuwing gegeven dat de Protestantse Kerk moet oppassen het zicht op de onderlinge eenheid niet kwijt te raken. Ds. De Reuver staat nadrukkelijk geen leervrijheid voor, maar toch komt in zijn eigen positie de begrenzing van de verscheidenheid feitelijk te weinig uit de verf. En de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat juist op dit punt de spanningen in de Protestantse Kerk liggen, tenminste juist voor het orthodoxe deel binnen haar!

Hoe komt het, na het zo mooie exegetische en kerkhistorische materiaal dat ds. De Reuver in zijn proefschrift aanbiedt, dat in de actualisering juist die begrenzing van de verscheidenheid weinig concreet wordt? Het heeft mijns inziens te maken met een punt dat ds. De Reuver zelf terecht als zeer belangrijk voor de kerk naar voren brengt: de contextualisatie. Dat houdt in dat de kerk positie moet innemen tegenover • de actuele cultuur waarin zij leeft. Op inzichtelijke wijze laat ds. De Reuver zien hoe onze moderne cultuur pluraal is en dat de kerk daar niet in mee moet gaan, maar wel op in moet gaan.

Dwalingen

Alleen: we leren uit de kerkgeschiedenis dat de kerk ook helder moet aanwijzen wat de dwalingen en afwijkingen in de eigen cultuur, tijd, theologie zijn. Anders gezegd: ook de dwalingen moeten contextueel in het licht worden gesteld. En dat is toch wat ontbreekt in deze studie. De actuele dwalingen en misvormingen van het Evangelie komen niet naar voren, waardoor de grenzen van de verscheidenheid onzichtbaar blijven. Wat betreft actuele dwalingen is vooral te denken aan allerlei theologieën die strijden met het geloof in de drie-eenheid, alsook de inzegening van alternatieve relaties als strijdig met de heiligheid van het huwelijk. Terecht zegt dus ds. De Reuver dat de eenheid van de kerk verbonden is met eenheid van belijden. Maar tot de eenheid van belijden behoort fundamenteel het gemeenschappelijk afwijzen van actuele afwijkingen van het heilig christelijk geloof. Echte 'contextualisatie vindt plaats, als de kerk de afwijkingen van het geloof van de kerk der eeuwen openlijk afwijst!

De Reformatie

Dit weglaten van het punt van de dwalingen tegenover de zuivere leer kon mede ontstaan door de opzet van de studie. Collega De Reuver heeft gekozen voor een basis in Nieuwe Testament en Vroege Kerk en vervolgens de overgang naar de twintigste eeuw gemaakt. Wat ontbreekt, is de Reformatie. En als we een onderzoek doen naar de eenheid en verscheiden van de kerk vanuit protestants oogpunt, dan is het toch wel jammer dat Luther en Calvijn ontbreken, omdat juist in de Reformatie de zaak van de kerk in bijzonder licht is gebracht.

In de Reformatie is duidelijk geworden hoe de kerk niet genoeg heeft aan eenheid in de ambten (bisschop) en kerkstructuur, maar haar geestelijk leven opzuigt uit het heldere, zuivere, vrijmoedig gepredikte Evangelie, met uitdrijving van alle menselijke misvormingen ervan. Als dan ook vanuit de Reformatie belijdenisgeschriften ontstaan, is dat om dat zuivere Evangelie tegenover alle afwijkingen helder en klaar als band van eenheid neer te liggen in het midden van de kerk. Door het weglaten van de Reformatie is dit aspect rondom eenheid en verscheidenheid van de kerk niet wezenlijk gaan meeklinken in de studie van collega De Reuver.

Bisschop

We zien dat ook terugkomen als hij bij zijn actualisering een pleidooi doet voor de bisschop. Daar is inderdaad best wat voor te zeggen. Alleen, een bisschop in de huidige verdeelde situatie van de Protestantse Kerk wordt hoogstwaarschijnlijk een manager die de pluriformiteit koestert. Ook op dit punt had de inbreng van de Reformatie helder licht kunnen brengen. Immers, in de Vroege Kerk was de bisschop de drager van het ene zuivere Evangelie. Dat maakt de bisschop in de Vroege Kerk tot de beslissende figuur en zegel van de eenheid van de christenheid. In de Middeleeuwen gingen echter de bisschoppen zelf in aanzienlijke mate dwalen. Daarmee verviel steeds meer de figuur van de bisschop als de centrale drager van het zuivere Evangelie en de eenheid. In de Reformatie wordt glashelder dat het zuivere Evangelie belangrijker is, zelfs de figuur van de bisschop en de eenheid der bisschoppen te boven gaande. De eigen genade was haar hooghouden van de zuivere, kristalheldere leer van het Evangelie. De bisschoppen vielen weg, in de geloofsbelijdenis werd het zuivere Evangelie hooggehouden.

Ter onderstreping verwijs ik voor de Nederlandse protestantse kerkelijke situatie naar het Réveil met in het bijzonder mr. G. Groen van Prinsterer. Zijn geschriften laten zien hoe binnen de gegeven Nederlandse protestantse kerkelijke verhoudingen de plaats van de geloofsbelijdenissen cruciaal is. In de Apostolische Geloofsbelijdenis, Nicea, Athanasius, Heidelbergse Catechismus, Nederlandse Geloofsbelijdenis, Dordse Leerregels is het zuivere Evangelie vastgelegd, daarmee ook de gemeenschap met de kerk der eeuwen. Groen wijst er wel nadrukkelijk op dat vanuit die belijdenissen de toepassing op de actuele dwalingen broodnodig is, wil de kerk eendrachtig en krachtig haar plaats in het volk kunnen innemen.

Apostolische traditie

Aan de ene kant zijn we dan ook dankbaar dat ds. De Reuver de Vroege Kerk een prominente plaats heeft gegeven in zijn studie. Hij brengt al gravend in de geschriften van de kerkvader prachtige en nuttige gedachten tot ons. Tegelijk zien we ook dat we de Vroege Kerk niet moeten gebruiken los van de Reformatie. Juist op het centrale punt van de kerk is de Reformatie onmisbaar om de actualisering van de Vroege Kerk op dit punt to the point te maken. Wellicht kan ds. De Reuver, bijvoorbeeld in Theologie Reformata, ons de inbreng van de Reformatie en het Réveil op dit punt geven? Tegelijk moeten we oppassen het verschil tussen Vroege Kerk en Reformatie wat betreft de functie van de geloofsbelijdenissen te groot te laten worden. Al in de Vroege Kerk begon de kerk haar geloof in belijdenissen vast te leggen. Men noemde dat de vastlegging van de apostolische traditie. Deze gewoonte groeide vooral vanwege allerlei dwalingen die de kop opstaken. Om het zuivere geloof helder in het licht te stellen, was de kerk genoodzaakt haar geloof uitgebreider vast te leggen. Hoogtepunt is wel de geloofsbelijdenis van Nicea, met daarin de besliste afwijzing en uitsluiting van de Ariaanse dwaling. Daarom lijkt ons het pleidooi voor een bisschop niet direct verkeerd, maar tegelijk ook niet het meest urgent: veel nodiger is voor ons een pleidooi voor een belijden waarin de afwijkingen van het Evangelie helder en klaar worden afgewezen, nauwkeurig toegespitst op onze tijd, in volle gemeenschap met de kerk der eeuwen. Feitelijk kan immers de bisschop in onze verhoudingen gaan functioneren als een zijpad om op een onjuiste manier een stuk eenheid teweeg te brengen, die in de ene leer van het zuivere Evangelie zou moeten liggen.

Roeping

Bij al het goede dat collega De Reuver ons in zijn studie geeft, menen we toch dat de spanning tussen eenheid en verscheidenheid in de Protestantse Kerk veel spannender is en zich zal moeten richten op het vasthouden en uitdragen van de zuivere leer van het Evangelie in gemeenschap met de kerk der eeuwen en in besliste afwijzing van alle afwijkingen daarvan. Dan ligt er binnen de Protestantse Kerk echte spanning! Maar een spanning die we om het Evangelie niet mogen ontwijken, terwijl we tegelijk omwille van de eenheid elke vorm van afscheiding en scheuring moeten afwijzen.

Dat is een positie die niet gemakkelijk is, zonder hemelse bijstand en verlichting zelfs onmogelijk, maar die tegelijk wel roeping is! En die ook onze voorgeslachten hebben geprobeerd te vervullen. Juist als de leer van het zuivere Evangelie maar helder wordt beleden met afwijzing van alle actuele afwijkingen ervan en dwalingen erover, dan kan inderdaad een rijke verscheidenheid, zoals ds. De Reuver ons schetst, een wettige en zeer verrijkende plaats hebben binnen de ene kerk. Hiermee besluiten we de bespreking van het proefschrift van ds. De Reuver. Duidelijk is dat hij een voor ons zeer aangelegen punt heeft aangesneden. Met bovenstaande hebben we geprobeerd aan het door hem ingezette gesprek een bijdrage te leveren.

P. F. BOUTER, LEERDAM

N.a.v. Dr. R, de Reuver Eén kerk in meervoud. Een theologisch onderzoek naar de ecclesiologische waarde van pluraliteit. Uitg. Boekencentrum, Zoetermeer; 360 blz.; € 27, 50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen