Armoede op het spoor komen

Met andere ogen

Al achttien jaren is ze ziek. Een vrouw uit het midden van de gemeente. Trouw komt ze in de synagoge. Gekromd zit ze daar, letterlijk aangeslagen door haar chronisch ziek-zijn. De mensen kennen haar wel. Maar zien ze haar nog wel zitten in haar nood? Men is 'gewend' geraakt aan haar situatie. Deze vrouw in Lukas 13 (vers 10-17) voor de Heere Jezus zo belangrijk dat Hij stopt met het leren van de gemeente. Hij legt Zich niet neer bij haar levenssituatie en reikt haar Zijn helende handen toe. Deze vrouw is de moeite waard, zoals ieder mens. Leren kijken met de ogen van de Heere Jezus kan ons helpen om mensen die lijden aan verarming, niet over het hoofd te zien.

Het dagelijkse leven

Armoede is in de meeste gevallen niet te zien aan de buitenkant. Zo voor het oog lijken betrokkenen het aardig te redden. Armoede is echter niet alleen een financieel probleem. Waar mensen jarenlang geconfronteerd worden met een te laag inkomen, gaat de rek eruit. Niet alleen de spaarcenten zijn verbruikt, maar emotioneel raakt men op. Het is immers altijd wikken en wegen. Voortdurend leven onder de spanning of er aan het einde van de maand genoeg overblijft of dat er geen grote onkosten komen.

De aanwezigheid van helpende handen uit familie- of vriendenkring kan ervoor zorgen dat de situatie te dragen is. Waar dit echter ontbreekt, kunnen mensen in een sociaal isolement geraken. Kinderen krijgen dan de hoogste prioriteit, want vooral zij moeten blijven meedoen, zodat ouders noodzakelijke uitgaven voor zichzelf uitstellen. Schaamte over het falen en het niet mee kunnen komen, zorgt ervoor dat men de realiteit van armoede versluiert. Gemaakte opmerkingen, zoals 'iedereen kan werken' komen hard aan. Zeker als men honderd sollicitaties achter de rug heeft zonder succes of als een parttimebaan niet meer opbrengt dan het sociale minimum. Het voortdurend ontmoeten van weinig respect en begrip is funest. De eigenwaarde is in het geding.

Diaconale antenne

Binnen een kerkelijke gemeente zijn er vele vormen van bezoekwerk. Naast het pastorale huisbezoek van predikanten en ouderlingen gaan ook pastorale vrijwilligers op pad om gemeenteleden te bezoeken. Op bezoek gaan met een diaconale antenne betekent dat men weet wat armoede in Nederland inhoudt en wat dit betekent voor betrokkenen. Armoede komen we tegen bij mensen die langdurig te maken hebben met een kwetsbare situatie, waarin perspectief ontbreekt op verbetering. De problemen zijn het grootst bij eenoudergezinnen, langdurig werklozen en (gedeeltelijk) arbeidsongeschikten, chronisch zieken, mensen met een handicap, alleenstaande ouderen met alleen aow en allochtonen. De kans om te lijden aan verarming is minder

als men te maken heeft met een goed sociaal netwerk, lage woonkosten en helpende handen in de directe omgeving.

Bij het op bezoek gaan, is het belang om in beeld te krijgen of betrokkene op zichzelf is aangewezen en hoelang de situatie al voortduurt. Het winnen van vertrouwen is een must. Daarnaast draait het vooral om de houding van de bezoeker. Is men echt geïnteresseerd in de ander? Dit voelt degene die bezocht wordt, haarscherp aan. Warme belangstelling opent deuren en harten. Luisteren is een levenskunst. Luisteren vanuit een houding die de ander in zijn waarde, waarbij men uitnodigend reageert, zorgt ervoor dat het verhaal op tafel komt.

Valkuilen liggen op de loer. Te snel zijn oplossingen aangereikt of andere vragen gesteld. Goed toegerust zijn, een uitnodigende houding, oprechte interesse en aanvaardend kunnen luisteren vormen de kern van een diaconale antenne.

Vertrouwen winnen

Gemeenteleden willen en durven vaak hun armoedeprobleem niet kenbaar te maken. Pas als er vertrouwen groeit in het contact, kan men besluiten om zich te uiten over het voortdurende gebrek aan financiële middelen, waardoor het dagelijkse leven beheerst wordt. Armoede opsporen staat of valt dus met zo' n vertrouwensrelatie.

Hoe krijg je deze? Het traditionele huisbezoek, waarbij in de regel een keer per twee jaar gemeenteleden bezocht worden, biedt hiertoe weinig mogelijkheden. Vandaar dat het voor de meeste ouderlingen moeilijk is om te signaleren waar men armoede tegenkomt. Alleen bij crisissituaties, waarbij problemen de mensen boven het hoofd zijn gegroeid, zien we dat pastorale bezoekers diakenen inschakelen. Er is meer bezoek voor nodig, zodat betrokkenen gaan ervaren dat de kerk wezenlijke interesse heeft in de thuissituatie.

Dit vraagt om een andere opzet van het bezoekwerk, meer gericht op gemeenteleden die te maken hebben met een kwetsbare levenssituatie. Aan de hand van de gegevens van elke wijkouderling kan bekeken worden wie hieronder vallen. Vervolgens kan besloten worden om deze gemeenteleden intensiever (bijvoorbeeld drie maal per jaar) te laten bezoeken door een diaken of daartoe aangewezen pastorale bezoekers of bezoeksters. Deze bezoeken hebben een meer informeel karakter, waarbij het opbouwen van contact en betrokkenheid het doel is. Zo kan er ruimte ontstaan om de problemen te delen.

Zichtbaar zijn

Het wachten op hulpvragen is een tegendraadse beweging. Zelf om hulp vragen is voor de meeste mensen die in stilte lijden aan verarming een brug te ver. Diakenen kunnen ervoor zorgen dat ze zichtbaar en goed bereikbaar zijn. Dit vraagt om continue berichtgeving. Een vaste katern in de kerkbode met informatie welke diaken gebeld kan worden, zorgt ervoor dat onder de gemeenteleden het bewustzijn groeit dat de diaconie actief betrokken wil zijn bij sociale en/of financiële hulpverlening. Een hulpvrager kan dan gemakkelijker de weg vinden of door anderen op deze mogelijkheid gewezen worden. Het is beter om slechts een of twee diakenen te belasten met deze taak. Het werkt drempelverlagend als hulpvragen slechts in klein verband besproken worden. Het benoemen van een diaconaal vertrouwenspersoon - dit kan een diaken of een kundig gemeentelid zijn - kan de drempel nog verder verlagen. In kleinere plaatsen is het een mogelijkheid om vanwege de gewenste anonimiteit een hulpverlenende instelling te vragen het aanspreekpunt te vormen. Zo hebben verschillende diaconieën in de Vijfherenlanden het christelijk maatschappelijk werk ingeschakeld. Zij zorgen voor de afhandeling van de hulpvraag en de diaconieën geven eventueel financiële ondersteuning.

Gemeentebreed

Een diaconie in ons land schreef een open brief aan al haar gemeenteleden. De boodschap was: 'u ben onze ogen en oren'. Er werd een beroep gedaan op elk gemeentelid om het omzien naar elkaar waar te maken. Juist in het gewone dagelijkse leven zijn er aanknopingspunten om met elkaar in gesprek te raken. Over de vreugdevolle momenten, maar ook over de zorgen. Diakenen kunnen stimuleren dat binnen de gemeente het armoedeprobleem herkend en erkend wordt. Door hierover regelmatig te schrijven. Door de predikant te vragen om een preek of bijbelstudie te verzorgen over het thema arm en rijk.

Het delen van eikaars lasten wordt echt spannend als besloten wordt om een beroep te doen op de solidariteit. In sommige kerken zamelt men een bepaald percentage van het vakantiegeld in, om dit te verdelen onder degenen die het nodig hebben.

Een bijzonder hulpverlener

Als een diaken een vraag krijgt om hulp, is het belangrijk dat hij geen verkeerde verwachtingen wekt. De gaven, gegeven in het ambt van een diaken zijn: nabij zijn, de weg wijzen, mensen helpen en recht doen. In bepaalde gevallen zal een diaken concreet hulp kunnen bieden. In andere situaties zal de diaken doorverwijzen. Als er vertrouwen gegroeid is, kan inzicht verkregen worden in de aard van het probleem. De gestelde vraag hoeft namelijk niet het grootste probleem te zijn waarmee men te kampen heeft. Het is belangrijk om na te gaan welke oplossingen men zelf al bedacht heeft. Zo wordt de hulpvrager gesterkt in eigenwaarde en voorkomt men onnodige handelingen.

We onderscheiden financiële problemen, maar ook emotionele, lichamelijk en sociale problemen. De hulp zal zich in eerste instantie moeten richten op hetgeen waar de draagkracht het minst is. Als het een financieel probleem is, moet er inzicht verkregen worden in de vaste inkomsten en uitgaven, zodat eventuele structurele knelpunten zichtbaar kunnen worden. De hulpvrager kan gevraagd worden om hiervan een overzicht te geven. Het is samen een plan maken, waarbij gezocht wordt naar oplossingen, die de hulpvrager ook ziet zitten. Zelfgekozen oplossingen houden langer stand. Een diaconie kan slechts tijdelijk helpen en bij grotere bedragen is het beter om een renteloze lening te verstrekken. Schriftelijke afspraken hierover maken is aan te raden. Als er doorverwezen moet worden, is het verstandig om contacten te blijven onderhouden, zodat het zeker is of de hulpvrager ook echt geholpen wordt. Het bieden van nazorg zorgt ervoor dat de drempel bij nieuwe problemen laag blijft. Zo zal betrokkene ervaren dat de diaken barmhartigheid toont, hoewel hij vaak ook niet in staat is structurele problemen op te lossen. Het is helpen vanuit de motivatie dat de grote Diaken met erbarmen verarmde mensen zag en de handen toereikte. Deze mensen zijn er nog steeds, ook binnen de kerkmuren. Ook zij verlangen naar aandacht, hulp en respect. Ziet u ze...?

Carla van der Vlist gemeenteadviseur diaconaat PDC Zuid-Holland

N.B. Elk protestants dienstencentrum heeft brochures over armoede en kan in uiv gemeente toerusting verzorgen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen