Jan Drentje, Thorbecke - een filosoof in de politiek. Uitgave Boom, Amsterdam, 671 pag., € 35,-.

Thorbecke is een begrip in de Nederlandse geschiedenis, c.q. de Nederlandse portiek. Hij was het immers die in het 'Europese revolutiejaar' 1848 Nederland een nieuwe , grondwgfcsefaojjk, waarfogr hij de grond- 1 egger w^kI vsn< deJ^ederlaiMge parlementain^démocratie. Jo^pRudolfl^rbecke, (17^8-1872) studeerde vier jaar filösdfcd*-- Duitsland en ontwikkelde zich als een 'idealistisch filosoof' met een voorliefde voor Spinoza en Schelling. Hij wordt daarom in dit boek getypeerd als een 'on-Nederlandse hervormer'.

De auteur, leraar geschiedenis in Zwolle, schetst in dit lijvige boekThorbeckes leven als filosoof, hoogleraar en staatsman. Als filosoof loopt hij aanvankelijk hoogleraarschappen in Leiden en Utrecht mis. Hij werd wel hoogleraar in Gent, maar niet in de filosofie. Uiteindelijk legde hij zich toe op de kennis van de staatswetenschappen, die hij in Leiden als hoogleraar uitdroeg na de afscheiding van België van Nederland. En zo ging hij een rol spelen in de Nederlandse politiek. Hij werd lid van de TVveede Kamer en de Leidse gemeenteraad. In 1847 reageerde hij scherp, om niet te zeggen vilein, op Groen van Prinsterer, toen deze christelijk-historische denker zijn Ongeloof en Revolutie uitgaf, waarin hij aangaf de moderne politiek sinds de Franse Revolutie slechts te kunnen zien als 'een uitdrukking van een ongelovige geesteshouding'. Het grote jaar voor de liberale Thorbecke was 1848, toen de aan een hartkwaal lijdende Koning Willem I zonder overleg met zijn ministers, onder de indruk van de Europese Revolutie, met de opstanden in Duitsland toen de Duitse vorsten concessies deden aan de liberale oppositie, binnen 24 uur veranderde van zeer conservatief tot zeer liberaal. Door het voorbeeld van de Duitse vorsten geïnspireerd besloot de koning de liberale oppositie de gelegenheid te geven een voorstel tot grondwetswijziging te doen. Vanwege de Europees-liberale hausse brak zo het Thorbeckiaanse moment aan. Hoewel men heeft gepoogd Thorbecke uit het centrum van de macht te houden, heeft hij zijn inzichten, die waren vastgelegd in

de nieuwe grondwet, in wetgeving productief weten te maken in de kabinetten waaraan hij leiding gaf.

Op boeiende wijze doorlicht de auteur hier het leven van een groot staatsman, waardoor een stuk geschiedenis uit een cruciale periode in onze parlementaire geschiedenis tot leven komt. Als een rode draad loopt ook (uiteraard) door het boek de controverse tussen Thorbecke en Groen. In hun Leidse studentenjaren waren ze bevriend met elkaar, maar gaandeweg groeide de controverse tussen de moderne liberaal en de christelijke historicus. Nog in 1830 kon Thorbecke waardering opbrengen voor Groens artikelen in Nederlandsche Gedachten. De vrees van Groen voor het 'doordrijven van allerlei liberale theorieën in Nederland' werd toen door hem gedeeld. Maar uiteindelijk zei hij tegenover Groen: 'Niet over het beginsel, maar over deszelfs organisatie zal meer en meer strijd in Frankrijk en Europa worden gevoerd'. Uiteindelijk bleek tussen hen toch een strijd om beginselen te ontbranden.

Toen Thorbecke in 1872 was overleden, schreef Groen aan Kuyper dat de dood van Thorbecke hem 'geweldig (had) aangegrepen'. Kuyper moest dit maar niet verder vertellen, omdat anderen het niet zouden begrijpen. Hij was immers sinds de Afscheiding (1834) Thorbeckes tegenstander geweest. Maar, zegt de auteur, ondanks de tegenstellingen was er 'tussen deze historische geesten' een zekere verwantschap gebleven. Kuyper schreef aan Groen: 'Door 's Heeren leiding was hij de grootste figuur in deze levenskring, waarin gij u hier te lande bewoog'. In Nederlandsche Gedachten gaf Groen toe dat Thorbecke groter was dan hij; hij was steeds 'overwinnaar' geweest Na lezing van deze boeiende biografie bekruipt ons de vraag hoe Nederland er vandaag zou hebben uitgezien wanneer Groen 'overwinnaar' zou zijn geweest. We gaan bepaald liever in het spoor van Groen dan van Thorbecke. Een vergelijkende studie van Groen en Thorbecke op dit punt zou een boeiend geheel kunnen vormen. Dat we hier intussen met een fundamentele studie hebben te maken moge duidelijk zijn uit het feit dat het boek liefst 130 pagina's noten met een zakenregister en persoonsregister bevat.

v.D.G.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen