Uit de pers

Christelijk geloof verdedigd Lezers van het dagblad Trouw kennen hem van zijn tweewekelijkse rubriek Ergo waarin hij menig keer het christelijk geloof verdedigt: René van Woudenberg, hoogleraar kentheorie en ontologie aan de faculteit der Wijsbegeerte van de Vrije Universiteit. In Volzin (3 december 2004) staat een gesprek met hem te lezen. Hij geeft aan hoe hij in zijn vakgebied regelmatig met vragen te maken krijgt die het christelijk geloof in zijn diepste kern raken. Van Woudenberg wordt geconfronteerd met de populair geraakte opmerking die ds. Nico ter Linden eens maakte: 'De wonderen in de bijbel zijn wel waar, maar niet echt gebeurd.' Vindt u dat ook een gevaarlijke redenering?

'Ik zie het vooral als een verhullende en misleidende uitspraak. Het idee is dit: het opstandingsevangelie is te vergelijken met een sprookje. Want een sprookje is wel waar, maar niet echt gebeurd. Denk aan Roodkapje. Wat is er nou waar aan Roodkapje? Sommigen zeggen: dat het goede uiteindelijk overwint. Grootmoeder komt uiteindelijk toch weer uit de maag van de wolf tevoorschijn en Roodkapje wordt niet verslonden. Toch zijn de verhaalde gebeurtenissen niet echt gebeurd.

Wil deze uitspraak van Ter Linden enige betekenis hebben, dan moet het deze zijn: de verhaalde opeenvolging van gebeurtenissen heeft niet plaatsgevonden, maar het verhaal is wel waar. Christus is niet uit de doden verrezen, toch is het verhaal wel waar, want het bevat een morele waarheid. De uitspraak van Ter Linden is verhullend, omdat wordt gesuggereerd dat het opstandingsverhaal waar is, dat wil zeggen: er wordt toch een werkelijk gebeurde sequentie van gebeurtenissen gesuggereerd. Maar juist dat wordt tegelijk ontkend.

Bovendien is ze misleidend omdat ze suggereert dat de morele waarheid de kern van het opstandingsverhaal is. Dat is volgens de christelijke traditie niet het geval. Paulus zegt het keihard: als Christus niet uit de doden is opgestaan, dan is een christen een beklagenswaardigejïguur.

Watje ook niet moet vergeten: het christendom is een historische religie. Daarom lijkt het mij essentieel dat bepaalde gebeurtenissen in ruimte en tijd hebben plaatsgevonden. Stel nu dat de geallieerde troepen niet in Normandië waren binnengevallen, maar je had het wel geloofd. Wasje dan in een gelukkige positie? '

Maar daarmee blijft het toch vrij absurd om te geloven in een dood persoon die levend wordt?

'Dat hangt helemaal af van je achtergrondovertuigingen. Als je ervan uitgaat dat er een God is die alles heeft gemaakt - waar redelijke argumenten voor zijn - dan is het heel plausibel dat deze God een dood iemand weer tot leven kan wekken. Defilosoofjohn Locke heeft daar een mooi voorbeeld voor gegeven. Een Chinese keizer vroeg eens aan de Hollandse ambassadeur om iets over zijn land te vertellen. De ambassadeur begon enthousiast te vertellen: "Als er in Nederland olifanten waren geweest, dan konden ze in de winter op het ijs lopen". Daarop reageerde de keizer: Totnogtoe heb ik je altijd geloofd, maar nu weet ik zeker datje een leugenaar bent". Wat dit voorbeeld duidelijk maakt: de koning had bepaalde achtergrondovertuigingen die hem verhinderden hierin tegeloven. Als je niet gelooft in een schepper, maken je achtergrondovertuigingen het onmogelijk om in de opstanding van Christus te geloven.'

De journalist merkt op in de richting van Van Woudenberg: u komt zeer overtuigd over. Twijfelt u dan nooit eens? Waarop hij reageert met: waar ik aan twijfel is of ik altijd goed reageer op wat het evangelie van mij vraagt. En: als ik een overtuigend bezwaar tegen het christendom tegenkom, houd ik direct op christen te zijn. Maar die ben ik nog steeds niet tegengekomen en daarom ben en blijf ik nog steeds christen.

Geloof en samenleving

Door allerlei recente, schokkende gebeurtenissen in onze samenleving is er een stevige discussie op gang gekomen over de plaats van de religie. Dient deze definitief verwezen te worden naar het privé-domein of dient er ruimte over te blijven binnen het publieke domein. Is dat daii positief? Dringt religie de tolerantie voor andere meningen niet te veel in een hoek? In het hier geciteerde gesprek met René van Woudenberg komt dit vraagstuk ook aan de orde. Wordt de samenleving er beter van als meer mensen christen worden? 'Niet zelden gaat religie (ook christelijke) samen met geweld en agressief fundamentalisme', aldus de vraagstelling van de journalist.

'Een gelovig iemand is geen heilige, maar ik denk dat er een diepte in de samenleving zou komen die nu aan het verdwijnen is. Dat religie samengaat met geweld, dat schrijft de pers. Maar waar zie je dat in ons land? Oke', er is een moslimterrorist en die vermoordt iemand. En dan roept iedereen: let op wat er op de Veluwe gebeurt! Dat is een rare associatie en een ongeloorloojde vermenging van dingen. Heeft er ooit iemand uit de zwaardere kerkgenootschappen iets gedaan dat maar te vergelijken valt met de daad van Mohammed B.? '

In Nederland misschien niet, maar wordt ook hier godsdienst niet vaak gebruikt als middel voor macht en manipulatie?

'Ik heb het over moord. Manipulatie is iets dat verweven is met het menselijk leven. Dat is niet typerend voor christenen. Je moest eens weten hoe er bij de gemeente Amsterdam wordtgemanipuleerd. Iemand die geen lid is van de PvdA kan daar veel moeilijker een hoge jïmctie krijgen dan iemand die dat wel is. Is dat dan geen manipulatie? Manipulatie is daar waar mensen zijn. Het christendom roept ons op om de cirkels van manipulatie te doorbreken. En in die zin wordt de samenleving beter van het christendom. Als ik kijk naar de publieke begrafenissen die de tv ons de laatste tijd heeft voorgeschoteld, dan denk ik niet: Wat is het toch fijn dat we allemaal geseculariseerd zijn geraakt. Integendeel. Ik gruw van wat ik zie. Het christendom brengt diepte aan in een mensenleven en ook in een samenleving, omdat het daarin gaat om diepe thema's zoals vergeving, het overwinnen van zwakte, leven vanuit de liefde in gemeenschap met God. Een cultuur die deze thema's wegduwt, vervlakt. Toch geloof ik dat mensen op een gegeven moment denken: Nu staan we hier aan die varkenstrog van geweld, drank, verdovende middelen en lege/eesten, is er niet ergens een betere plaats om te eten? '

Over die 'diepte' schrijft ook dr. Karei Blei in Woord en Dienst (4 december 2004). Hij herinnert aan een illegaal geschrift uit 1941 van K. H. Miskotte 'Betere weerstand' geheten. Miskotte bepleit hierin een scherper inzicht in het wezen van de totaalstaat zoals de nazi's bezig waren die te vestigen. Om werkelijk weerstand te kunnen bieden aan onmenselijke ontwikkelingen is het nodig door te stoten tot de kern van de dreigingen. Karei Blei merkt dan op:

'Vandaag staan democratie en menselijkheid opnieuw op de tocht. Er is de dreiging van religieus extremisme. Men roept om harde maatregelen, ter bescherming van het recht op vrijheid van meningsuiting. Eventueel ten koste van de vrijheid van godsdienst. Redden we het zo? Is een samenleving die die naam niet eens meer kan dragen omdat ze als los zand aan elkaar hangt op den duur houdbaar? Vraagt zo'n samenleving niet om ontsporingen als recentelijk de moord op Van Gogh? Weer is er een "betere weerstand" nodig, vanuit het besef van de échte dreiging. Zit het gevaar niet in ons gebrek aan geestelijke samenhang?

Het christendom is in Nederland geen gemeenschappelijk referentiekader meer. Er is nog wel het gemeenschappelijk besef van mensenrechten, van de betekenis van democratie. De vraag is waar dat zijn verankering in vindt. Democratie hoezo? Mensenrechten waarom? Als die vragen geen antwoord krijgen lopen we vast, blijft de verdediging van "onze waarden" wankel of dreigt zij zélf in antidemocratie om te slaan. Is de basis van onze gehechtheid aan democratie en mensenrechten dan: geloof in de mens? Een christen blijft naar het evangelie (en: het gebod van God) verwijzen. Er is samenhang tussen evangelie en mensenrechten. Wij geloven in Christus en daarom, des te hardnekkiger, in de mens. Daarvan leeft de westerse cultuur. Ook als ze het zich niet meer bewust is.'

Woorden die de moeite van het overdenken waard zijn in de spannende tijden waarin we beland zijn. Ligt hier niet een belangrijke taak voor de Nederlandse kerken, ook al zijn ze danig gemarginaliseerd in aantal en aanzien?

J. Maasland

P.S. VolZin is een uitgave van BDU/Tijdschriften. Informatie: e-mail administrati e@opiniebladvolzin.nl

Voor Woord en Dienst: kijk op www.woordendienst.nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen