Paul Gehardt als christen-dichter

Dichtregels en psalmregels kunnen in tijden van nood ondersteuning en bemoediging geven. Een bekend voorbeeld is Dietrich Bonhoeffer. Toen Bonhoeffer in de gevangenis hoorde dat de aanslag op Hitier mislukt was, I schreef hij op 21 juli 1944 een kort ; briefje aan zijn vriend Eberhard Bethjge. Het eindigde met de volgende woorden: '...und man kehrt zu den schonen Paul-Gerhardt-Liedern zurück und ist froh über diesen Besitz' (en men keert terug naar de prachtige liederen van Paul Gerhardt en is verheugd over dit bezit). Bonhoeffer vond troost in de 'Paul Gerhardt-Liederen'. Die troost had hij nodig: nog geen jaar later, op 9 april 1945, maakte een vuurpeloton op Hitiers bevel een eind aan zijn leven.

Wat voor Bonhoeffer geldt, geldt ook foor vele anderen, de eeuwen door. Een deel van de gedichten van Paul aerhardt is door anderen op muziek jezet en werd dus lied. Die liederen cwamen eerst in de Duitse gezangboeken terecht, en daarna in vele andere. Le werden vertaald, herdicht en be- 784 werkt, ook door Nederlandse dichters. Sommige zijn zo bekend geworden dat ieder ze wel kent. Wie behoort tot een psalmzingende gemeente kent ze evenzeer, want ze worden gezongen op school en bij allerlei samenkomsten met Kerst en Pasen. Ze zijn gaan behoren tot het algemeen christelijk erfgoed.

Wie kent niet het lied van gelovige overgave aan God Beveel gerust uw wegen7 Het gaat terug op Gerhardts Bejïehl du deine Wege en is bij ons bekend geworden door de herdichting van de negentiende-eeuwse predikant Bernard ter Haar. Het is wel eens raak getypeerd als het 'Hooglied van het Godsvertrouwen'. Ieder van ons weet dat Johann Sebastian Bach de Mattheus-passion componeerde, met onder meer het diepaangrijpende 'O Haupt voll Blut und Wunden'. Wat velen echter niet weten, is dat deze tekst van Gerhardt is, die Bach van hem overnam.

Hoe zal ik U ontvangen

Wie de verzamelbundel met liederen en gedichten van Paul Gerhardt openslaat, vindt al als eerste nummer een 'Advents-Gesang', dat begint met de regels: 'Wie soll ich dich empfangen'. Het is duidelijk dat hier de oorsprong ligt van het onder ons zo bekende kerstlied 'Hoe zal ik U ontvangen', dat vooral wijd verbreid is door de herdichting van de negentiendeeeuwse predikant-dichter Jan Jacob Lodewijk ten Kate, met als beginregels:

Hoe zal ik U ontvangen, hoe wilt Gij zijn ontmoet, 0, 's werelds hoogst verlangen, des sterv'lings zaligst goed? Het lied begint met een vraag: Hoe zal ik U ontvangen? Een persoonlijke inzet dus. Het antwoord op die vraag is: daarvoor is de fakkel van Jezus - in de vertaling: het licht van de Heilige Geest - zelf nodig. Dat is de warme, subjectieve toon in Gerhardts gedichten en liederen.

Paul Gerhardt

Wie was Paul Gerhardt? Gerhardt werd in 1607 in een Saksisch stadje geboren, dichtbij Wittenberg, dat door Luther zo bekend is geworden. Na de Latijnse school ging hij daar dan ook naar de universiteit om de predikantenopleiding te volgen. Hij werd luthers predikant, eerst in een plaatsje bij Berlijn, daarna in Berlijn zelf en ten slotte in Lübben, waar hij in 1676 overleed. Twee hevige godsdienstige conflicten speelden in zijn tijd en hebben zijn le-ven, zijn denken en zijn geloofsleven in sterke mate beïnvloed. In de eerste helft van zijn leven de Dertigjarige Oorlog: een godsdienststrijd tussen protestanten en rooms-katholieken, maar ook een politieke strijd tussen keizer en keurvorsten. Het Duitse rijk werd erdoor verscheurd. Net als onze Tachtigjarige Oorlog kwam er in 1648 een eincfe aan. In het tweede deel van zijn leven was Gerhardt sterk betrokken bij de bittere controverse, op grond van dogmatische verschillen, tussen lutheranen en calvinisten. Zelf kwam hij als luthers predikant in conflict met de gereformeerde keurvorst van Brandenburg. Kortom, een getekend leven, niet het minst ook door de hoge kindersterfte in zijn eigen gezin en de vroege dood van zijn vrouw. Spanning en strijd, verdriet en verlies: al deze factoren samen speelden op de achtergrond mee toen hij zijn gedichten en liederen schreef.

Luthers voorbeeld

Luther was ongetwijfeld zijn grote voorbeeld: Iemand heeft eens gezegd: 'Ohne Luther kein Gerhardt' (Zonder Luther geen Gerhardt). Net als Luther heeft hij, al of niet vrij, psalmen berijmd en bijbelliederen geschreven die geïnspireerd zijn op een bepaalde bijbeltekst of bijbelpassage. De wezenlijke kernen van Luthers theologie vinden we bij Gerhardt te-

rug. Allereerst de rechtvaardiging van de goddeloze, rechtvaardiging alleen door het geloof in Jezus Christus. En de tweede kern is de tweepoligheid van Gods liefde en Gods toorn. De liefde van God wordt ons geschonken door het oordeel heen, het oordeel aan Zijn Zoon voltrokken. Centraal staat ook bij Gerhardt het 'sola gratia'. Die kerngedachten doortrekken ook zijn kerstgedichten, zoals het 'Weihnachts-Gesang' dat begint met de regel 'Kommt und lasst uns Christum ehren'. Het bevat acht coupletten, die in vertalingen soms tot vier zijn gereduceerd, zoals ook met andere liederen van Gerhardt is gebeurd: de dichter was vaak nogal wijdlopig. Ik kies een bewerking die vrij dicht bij het origineel staat - het aantal van acht coupletten is slechts gereduceerd tot zeven -, namelijk die van dr. H. van 't Veld (te vinden in de bundel Uit aller mond, Zoetermeer 1998).

Komt en laat ons Christus eren

Komt en laat ons Christus eren, hart en zinnen tot Hem keren. Zingt en wilt zijn lof vermeren, wie de naam draagt van die Heer.

Laat de hel, de zonde grommen, satan vol van schaamt' verstommen. Weg is onze smart en kommer, nu de Heiland tot ons komt.

God heeft ons zijn Zoon gegeven, die schenkt ons het eeuwig leven, als Hij ons tot Hem verheven, leed in vreugd vertvisseld heeft.

God slaat nu op ons zijn ogen, liefd' en gunst heeft Hem bewogen, ons, door satan zo bedrogen, te bezoeken van omhoog.

Jakobs Ster straalt in het oosten, komt wie Hem verwacht vertroosten, breekt de kop der slang; de boze ziet zijn helse rijk verstoord.

Uur, dat elk uur gaat te boven, nu ons hart dit mag geloven, onze mond U luid mag loven, Christuskind, zo lang beloofd.

Kindje, in de stal geboren, laat ons hart U toebehoren, breng ons waar de (nglenkoren U bejuublen ongestoord.

Het lied is in sterke mate gebouwd op tegenstellingen: Christus tegenover satan, hemel tegenover hel, vreugde tegenover smart. In de Duitse uitgave staat er een verwijzing boven naar Lukas 2, waar de herders na het 'Ere zij God' van de engelen tegen elkaar zeggen: 'Laat ons dan heengaan naar Bethlehem en laat ons zien het woord dat er geschied is...'.

'Ik' en 'wij'

Ondanks allerlei overeenkomsten zijn er ook verschillen aan te wijzen tussen de zestiende-eeuwer Luther en de zeventiende-eeuwer Gerhardt. Allereerst de bedoeling van de liederen. Luther schreef ze voor de eredienst, Gerhardt voor gebruik in de huiskamer en persoonlijk gebruik. Pas nadat bevriende componisten ze op muziek hadden • gezet, kregen ze zo'n ruime bekendheid dat ze in de Duitse gezangboeken terechtkwamen en eigendom van de gemeente werden. En via die gezangboeken kwamen ze ook bij ons.

In de tweede plaats is er een inhoudelijk verschil, een verschil in toon. Men heeft dit wel als volgt omschreven: de verzen van Luther zijn meer objectief belijdend, die van Gerhardt meer subjectief belevend. Gerhardt accentueert de persoonlijke band met God, de gemeenschap met Christus. Mystieke invloeden uit de Middeleeuwen en eigentijdse piëtistische invloeden zijn daarbij aanwijsbaar. Het verklaart de vele ik-gedichten bij Gerhardt, terwijl we bij Luther en zijn zestiende-eeuwse navolgers juist meer wij-gedichten tegenkomen.

Bij U geborgen

Zo'n ik-gedicht is het reeds genoemde 'Hoe zal ik U ontvangen', waarin we nadrukkelijk lezen: mijn hart en mijn heil. Zoals ik reeds vermeldde, is dit lied, net als vele andere, pas in tweede instantie een gemeentelied geworden. En dat had weer consequenties voor allerlei vertalingen en herdichtingen. Zo komt in het eerste couplet van Gerhardts tekst alleen maar 'ik' voor, maar in de negentiende-eeuwse herdichting van Ten Kate bijvoorbeeld gaat 'ik' direct al in het eerste couplet over in 'wij': 'Dat ons uw Geest verlichte!' Poëtische overzettingen in een andere taal kunnen soms behoorlijk afwijken van het origineel. De meeste kerstliederen komen van verre: ver in de tijd - 'Nu zijt wellekome' komt uit de Middeleeuwen - of ver in geografische zin. Ze kunnen soms ook - vertalen is verraden! - ver afstaan van de oorsprong.

Een ander duidelijk voorbeeld van zo'n ik-gedicht is het kerstlied 'Ich steh an deiner Krippen hier'. Het is in onze taal, vooral door de vertaling van Pauline Wefers Bettink ongeveer een eeuw geleden, bekend geworden als 'Ik kniel aan uwe kribbe neer'. De melodie is ook hier weer van Bach. Gerhardt benadrukt enerzijds het objectieve heil, de boodschap van Christus' geboorte: 'Nog voor ik was een kindje klein, / zijt Gij op aard gekomen'. Maar hij verbindt dit heilsfeit met de persoonlijke beleving, direct al in het eerste couplet:

Ik kniel aan uwe kribbe neer, 0 Jezus, Gij mtjn leven! Ik kom tot U en breng U, Heer, wat Gij mij hebt gegeven. O, neem mijn leven, geest en hart, en laat mijn ziel in vreugd en smart, bij U geborgen wezen!

Die persoonlijke beleving is door het hele lied heen aanwezig: ik kniel, ik kom tot U, mijn ziel moet bij u geborgen wezen! De nadruk op een persoonlijk geloof, de persoonlijke band met Christus geeft Gerhardts gedichten een warmte en innigheid die velen hebben herkend. Velen ook hebben in tijden van leed en zorg daarin troost gevonden. Bonhoeffer staat daarin zeker niet alleen!

J. DE GIER, EDE

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen