Preken, het hart van de zaak

KOM IK OVER IN MIJN PREEK?

De Gereformeerde Bond heeft drie keer een predikantenconferentie in Dalfsen gehouden met als onderwerp 'de prediking'. Vorig jaar heeft de IZB na overleg met de GB een cursus gegeven over de verstaanbaarheid van de preek. Dit jaar is deze cursus voor de tweede keer gegeven. Graag willen wij een korte impressie geven van deze training en collega-predikanten aansporen om dit voorbeeld te volgen.

Basisregels
Op donderdag 4 november waren we met veertien predikanten bij elkaar op Hydepark voor de tweedaagse cursus 'presentatie en communicatie'. De leiding was in handen van de predikanten W. Dekker (studiesecretaris IZB) en P.J. Visser (predikant te Den Haag en bestuurslid IZB). De cursusonderdelen werden verzorgd door drie docenten van de Christelijke Hogeschool Ede, respectievelijk G. Romkes, A. Pais en N.C. van der Voet; alle drie vaklui! De hoofdvraag was: Kom ik over in mijn preek?
Het grote gevaar is dat je als predikant denkt dat je helder hebt gepreekt, maar dat uit de reacties later blijkt dat de boodschap niet is overgekomen. Belangrijk is dan om na te gaan wat er in de overdracht mis is gegaan. Iedere predikant, ongeacht zijn aantal dienstjaren, behoort van tijd tot tijd zichzelf te bevragen over zijn eigen manier van preken. Zo verschillend als predikanten zijn, zo verschillend zijn ook hun preken; wel dient iedere predikant een aantal basisregels toe te passen, wil hij het Woord bij de mensen brengen. De boodschap is te groot om er nonchalant mee om te gaan.

Opbouw van de preek
Tijdens het eerste onderdeel van deze cursus stonden we stil bij opbouw van de preek. Een preek is geen toespraak of redevoering. De preek wordt wel door een predikant gehouden, maar komt niet voort uit zijn eigen visie op de werkelijkheid. Iedere preekvoorbereiding begint met het grondig bestuderen van een bijbelgedeelte. De predikant is en blijft dus ook altijd leerling. De tekst kunnen we op verschillende niveaus benaderen.  
Ten eerste hebben we te maken met de informatie die de tekst verschaft. De tekst vertelt ons iets. Vervolgens luisteren we naar de boodschap van de tekst. Wat wil God ons hier vertellen? Tot slot hebben we meestal te maken met een voorbeeld van ongehoorzaamheid, met een oproep of een bemoediging of iets dergelijks. Wat kunnen wij van dit gedeelte leren? Voor al deze drie tekstbenaderingen (informatie, boodschap en casus) wordt aan de luisteraar van dit tekstgedeelte een aantal houdingen gevraagd: begrijpen, geloven en gehoorzamen. Voor de predikant is het daarom belangrijk dat hij tijdens de preek het gedeelte uitlegt, verkondigt en toepast. Bij al deze drie acties hoort dan ook een preekstijl. Tijdens het uitleggen is de predikant met name een docent; tijdens de verkondiging neemt hij de plaats in van een tegenover; bij de toepassing is de predikant weer meer kerkganger. Aangezien de cursus een praktische oefening was, werd van drie predikanten hun ingezonden preek geanalyseerd op uitleg, verkondiging en toepassing.

Contact met de hoorders
Het tweede onderdeel was gericht op de communicatie. In een preek is sprake van uitwisseling van informatie. Deze informatie, van welk niveau dan ook, kan alleen landen als er contact is tussen de predikant en de gemeenteleden. De preek is een monoloog, hetgeen niet wil betekenen dat er geen verbondenheid moet zijn tussen de prediker en de hoorders. Een predikant moet zich er goed bewust van zijn wat er allemaal gebeurt tijdens de preek. Zo kunnen we een viertal aspecten noemen van de communicatie die plaats vindt tijdens de prediking (zakelijk, expressief, relationeel en appellerend).
Ten eerste is daar het zakelijke aspect. Hoe verwoord ik de boodschap? Een moeilijkheid is vaak dat een predikant door zijn academische opleiding de neiging heeft om op een te hoog niveau te spreken (ook vaak te abstract). Het is juist de kunst om in de preek die woorden te gebruiken, die velen begrijpen. Gemeenteleden kunnen gedachtegangen vaak heel goed volgen, mits ze maar in hun eigen taal zijn verwoord. Ook is het van heel groot belang dat er een structuur in de preek te vinden is. De hoorders kunnen op die manier de predikant volgen. Het zou goed zijn, als de gemeente niet na afloop de structuur pas te pakken krijgt, maar dat ze van tevoren duidelijk wordt aangegeven. Op die manier zal de boodschap veel beter gehoord en begrepen worden.
Naast de boodschap hebben we binnen de preek ook te maken met een expressief aspect. Hoe komt de predikant over? Welke uitstraling heeft hij? Het non-verbale speelt een grote rol in de preek. Een van de docenten beweerde dat 80% non-verbale communicatie is en 20% inhoudelijke. Tegelijk moet wel worden gezegd dat de inhoud de vorm bepaalt, maar ook dat de vorm de inhoud beïnvloedt; een wisselwerking dus.
Ten derde is er het relationele aspect. Welke houding neemt de predikant aan? Staat hij boven de gemeente? Of meer naast de gemeente? In onze tijd, waarin gezag zwaar onder druk staat, is het belangrijk dat de predikant duidelijk laat merken dat het Woord boven de gemeente staat, maar dat de predikant onder dat Woord en daarmee naast de gemeenteleden staat.
Tot slot kunnen we ook spreken over het appellerende aspect van de communicatie. De preek zet mensen in beweging. De vraag is dan uiteraard: hoe doet de predikant dat? Is hij dwingend of lokkend, uitnodigend of misschien wel dreigend? Allemaal houdingen die niet onbelangrijk zijn in de wijze waarmee de gemeente wordt aangesproken.
Net als in een onderwijssituatie is het voor een preek ook onmisbaar dat de predikant tijdens zijn voorbereiding de vraag stelt naar het doel van zijn preek. Dit doel kunnen we in drie subdoelen opsplitsen. Wat behoren de hoorders te weten (cognitief)? Welke beleving wil je oproepen (affectief)? Wat moeten de hoorders gaan doen (attitudinaal)?

Eenvoud
In een ander onderdeel van de cursus werd stilgestaan bij de preekopbouw. Grofweg kunnen we zeggen dat een preek uit vier onderdelen bestaat. Allereerst is er de inleiding. Een niet onbelangrijk deel van de predikanten valt met de deur in huis. Zo hoor je bijvoorbeeld: 'Gemeente, we komen vanmorgen Habakuk tegen in de ellende.' Het gaat dan wel erg snel. Kortom, een preek behoort een pakkende introductie te hebben, zodat de hoorders worden opgehaald en naar de tekst worden gebracht.
Vervolgens is het didactisch gezien het beste om al in het begin van de preek het thema duidelijk te verwoorden. Op die manier weet iedereen vanaf het begin waar het over gaat. Vervolgens komt dan het hoofdgedeelte. In dit stuk bevindt zich de uitleg en de toepassing. Aan het eind is het goed om de preek op de een of andere manier samen te vatten. Een terugkoppeling naar de opening, waarbij het thema nog eenmaal duidelijk wordt neergezet, is van groot belang voor het doorgeven van de boodschap. Veel predikanten lijken op kandidaten die nogal eens veel te veel aan de gemeente willen vertellen. Ook hier geldt: eenvoud siert de preek.

Afhankelijk
De zondag na de cursus ging een van de ondergetekenden met frisse moed de kansel op. Nu ga ik het geleerde toepassen! De opening was dit keer veel opener. Zo voelde ik het ook. Ik had meer contact met de gemeente. Na afloop van de dienst hoorde ik helaas niets over de voor mijn gevoel veel betere communicatie. Wel hoorde ik later in de week dat de preek van zondagavond wel erg moeilijk was. Er valt nog veel te Ieren. Gelukkig dat deze cursus een vervolg krijgt in juni 2005. Dan gaan we ons richten op de inhoud van de preek. Blijkbaar hard nodig! Als predikant kan het je ook wel eens aanvliegen. Kan ik wel overal op letten? En toch wordt van ons wel gevraagd dat we iedere zondag van de preek iets moois willen maken, iets kostbaars. Het is toch het hart van de zaak?! Tegelijk moeten we niet denken dat wij dat allemaal zelf moeten realiseren. Aan iedere preek zal het gebed moeten voorafgaan. En in die afhankelijkheid mogen we iedere zondag de preekstoel weer opgaan. Heerlijk om in Gods dienst het Woord te mogen brengen. Ons doel met deze impressie is een heldere indruk te geven van de leerzame studiedagen, die wij hebben beleefd. Dat gunnen wij niet alleen onszelf maar ook onze collega's. Daarom, van harte aanbevolen.

Wij zijn blij dat de in dit artikel benoemde cursus duidelijk in een behoefte voorziet. Er waren dit jaar zelfs meer aanmeldingen dan wij konden plaatsen. Ook in 2005 wordt de cursus gegeven. In verband met het beperkte aantal plaatsen is het van belang dat u zichzelf bij interesse zo spoedig mogelijk. aanmeldt. Datum: 3 en 4 november (direct na dankdag). Locatie: Hydepark, Doorn. Aanmelding bij bureau IZB, tel. 033-4611949; e-mail: secretariaat@izb.nI

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen