Boekbespreking

'Kuitert is een van de meest spraakmakende protestantse theologen van de laatste veertig jaar van de vorige eeuw,' aldus prof.Martien Brinkman in zijn inleiding op de mede door hem geredigeerde bundel reacties op de theologie van Kuitert. Niemand zal dat willen ontkennen, ook zij niet die zijn theologie misleidend vinden. Want dat laatste (misleidend) mag iemand vinden uiteraard, maar dan niet alsof Kuitert in vage termen of wollige woorden zijn lezers op het verkeerde been zou zetten. Klip en klaar zet hij uiteen wat voor hem het geloof (nog) inhoudt. Dat is niet zo veel meer voor wie leeft en denkt vanuit het gereformeerd belijden. Onlangs (in november 2004) werd Kuitert tachtig jaar en werd hem de gelegenheid geboden artikelen en lezingen te bundelen. Hij deed dat in een boek dat hij de titel Schiften gaf. Hij legt uit wat hij daarmee bedoelt: in je leven verzamel je als mens denkbeelden, ideeën, een visie op God, de wereld en op jezelf. Er kan een moment in je leven komen dat je net als bij een verhuizing denkt: moet ik alles wel bewaren wat ik door de jaren heen verzameld heb? Zou het niet beter zijn het een en ander van de hand te doen? In zijn nieuwste boek ruimt Kuitert om zo te zeggen alles op wat er volgens hem niet meer toe doet. Voor mijn besef doet hij dat het meest helder in een bijdrage waar hij boven zet: Voorbij de God van theologen en filosofen, een verhaal dat al eerder werd gepubliceerd in een aflevering van Toer, waarin zeven denkers zich uitspreken over God. Hoe komt een gereformeerd opgevoed mens zover dat hij bijna alles opruimt wat eerder tot zijn gereformeerde bagage hoorde? Om te beginnen is daar de ervaring dat je gevoel en je verstand niet meer uit de voeten kunnen met het overgeleverde beeld dat je ontving via je opvoeders en de kerk. Het rijmt niet meer met je huidige ervaringen. Een uitholling van binnenuit noemt hij dat. Voor Kuitert is daar ook een instantie van buiten bij gekomen: de evolutie als meest betrouwbare weergave van de wording van mens en wereld. Wie in deze visie op het ontstaan van mens en wereld meegaat, ervaart dat heel de traditionele visie op zijn kop belandt. Zo is Kuitert tot de inzichten geraakt die te lezen zijn in zijn boek  Voor een tijd een plaats van God. Een karakteristiek van de mens (2002).                  
Schokkend voor velen was zijn stelling dat de mens er eerst was en toen pas god (God). De klassieke opvatting van god als persoon verdween voor Kuitert. Wat er van het christelijk geloof voor hem overblijft, is niet veel meer dan wat hij noemt 'gebruiksgeloof'. Bidden, ook als je net als de dichter Hans Andreus zelf niet meer gelooft? Ja, vooral blijven doen. Het is wel zo gemakkelijk als je in je leven een aanspreekpunt hebt. En de Bijbel dan? Ook blijven lezen maar dan niet als een boek waarin geautoriseerde informatie over God, de wereld en de mens in te lezen valt, maar als de religieuze mythe van Israël, aangevuld met verhalen die het christendom er aan heeft toegevoegd.                               
Bij een graf Psalm 23 lezen? Niets mis mee, ook al is het met de dood over en uit. Een dergelijke Psalm is een pleister op de wond van de dood. Hemelvoorstellingen aanhouden? De leer van het hiernamaals blijven vasthouden? Prima, hoort allemaal bij de religieuze wereld die het onzegbare wil bezweren.                                                          
Wat gelooft u dan nog wel, werd aan Kuitert gevraagd na de presentatie van zijn nieuwste boek. Geen overgeleverde voorstellingen en leerstukken meer. Maar nog genoeg om een gelovige te heten: ik voel mij drager van geest, een verantwoordelijk mens, aangesproken, aansprakelijk en aanspreekbaar. Schiften, ja. Je zou ook kunnen zeggen: slopen. Er blijft van het huis van de traditie, zeker van de gereformeerde variant van die traditie, helemaal niets over. Zelfs en vooral als het fundament onder die traditie is weggevallen door een volstrekt andere visie op de Schrift. Wie de Schriften schift tot op het bot, houdt in wezen een vrij willekeurige vorm van geloof over. Een vorm die je helemaal zelf als mens van je tijd samenstelt.

In de gelijktijdig verschenen bundel Harry Kuitert, zijn God is dat min of meer het voorzichtig geformuleerde verwijt van de atheïst Paul Cliteur: je schrapt in de Bijbel alles waar je het met je huidige inzichten niet meer mee eens bent en zo denk je toch een gelovige te kunnen blijven. Maar als ik Cliteur goed begrijp, vindt hij dat eigenlijk fake. Zo kan hij het ook. Maar God houdt niet van vrijzinnigheid, om het met de titel van Cliteurs laatste boek te zeggen. Tenslotte, hoe is de fanatieke zoektocht van Kuitert naar zekerheid te verklaren? Prof. Luco van den Brom geeft in zijn bijdrage daar een acceptabele uitleg bij. Hij noemt Kuitert 'een echt dolerend theoloog'. De hang naar zekerheid is kenmerkend voor heel de gereformeerde traditie,' vindt hij.     
In de Dordtse Leerregels is er de bevindelijke zoektocht naar geloofszekerheid. En in de rationalistische Kuyperiaanse constructie van een formalistische opvatting van een veronderstelde wedergeboorte is er in wezen ook het zoeken naar houvast. 'Kuitert', aldus Van den Brom, 'zoekt als kind van deze traditie ook een bepaalde zekerheid. Bij hem beweegt die zich tussen een bevindelijk soort geloofszekerheid en een rationalistisch zekerheidsbegrip'. Moet je de boeken van Kuitert lezen, zou iemand kunnen vragen? Dat is ieders verantwoordelijkheid. Ik heb het totnutoe nooit kunnen laten. Waarom dan? Ze fungeren als een slijpsteen voor een in de gereformeerde traditie gedompelde geest. Het schiften levert wel schokken op. Maar daar moet een werkelijk fundament tegen bestand zijn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen