Een toerist op Golgotha

Een reis is een bekend beeld voor het leven. Een reis is een tocht met een beginpunt en een eindpunt. Dat geldt ook voor het leven: het is gemarkeerd door geboorte en dood. Een mens is altijd op weg, onderweg, van de wieg tot het graf. Een reiziger door de tijd, naar de eeuwigheid.

Bij dichters en schrijvers komen we dit beeld - het leven als reis - verschillende keren tegen. Zo neemt aan het slot van het beroemde gedicht Awater van Martinus Nijhoff de hoofdpersoon plaats in een trein; hier is de treinreis een beeld voor het leven. Het bekende boek The Pilgrim's Progress van John Bunyan kennen we in het Nederlands als Eens christens reize naar de eeuwigheid.

Ook de dichter Gerrit Achterberg schreef een beroemd gedicht over Goede Vrijdag en Pasen met een reiziger als hoofdpersoon: Reiziger 'doet' Golgotha. Hij schreef het niet zo lang na het tragische jaar 1937, toen hij was opgenomen in een Rijksinrichting in Avereest.

Honderd jaar
Op 20 mei 1905 werd Gerrit Achterberg geboren in Neerlangbroek, bij Doorn. Honderd jaar geleden, en er zal daarom dit jaar aan die honderdste geboortedag ruime aandacht geschonken worden, want Achterberg behoort tot de grootste Nederlandse dichters. Dit artikel rond Pasen is mede bedoeld als een hommage aan deze dichter van protestants erf.
Het gezin Achterberg, behorend tot de Gereformeerde Bond, woonde eerst in de koetsierswoning van het kasteel Sandenburg - daar werd Gerrit Achterberg geboren - en verhuisde daarna naar de boerderij Klein Jagersteyn aan de Langbroekse Wetering. Hoewel hij opgroeide op een boerderij, werd Gerrit geen boer maar onderwijzer, een beroep dat hij zo'n acht jaar uitoefende, eerst in Opheusden en daarna in Den Haag.
Achterberg bezat een uitzonderlijke dichterlijke begaafdheid. Hij was bezeten van taal, van woorden. Hij was een woordkunstenaar die gedichten heeft geschreven die behoren tot de absolute top van onze literatuur. Maar hij was tegelijkertijd een geschonden mens, iemand met zware psychische defecten, mogelijk als gevolg van een hersenbeschadiging die hij door een valpartij in zijn jeugd had opgelopen. Hij had een 'verminderd regulatievermogen', zoals de officiële term luidt.
Dat wil zeggen dat het menselijk vermogen om je driften te beheersen bij hem aangetast was. Hieruit vloeiden driftaanvallen voort, ongeremdheid, agressie en een obsessieve bezetenheid om het volmaakte te bereiken. Het overgrote deel van zijn dichtwerk is een zoektocht van een 'ik' naar een 'u' of'gij' die symbool staat voor het volmaakte of absolute, waarin dood en vergankelijkheid zijn uitgeschakeld. Uiteraard is dit tot mislukken gedoemd: op deze aarde is het volmaakte onbereikbaar.

Gerrit Achterberg: een begaafd kunstenaar, een tragisch mens
Het moest in het dagelijks leven wel mislopen. Eind 1937 loste hij, tijdens een fase van verminderde toerekeningsvatbaarheid, in zijn kosthuis te Utrecht een pistoolschot dat zijn hospita dodelijk trof. Geen moord, maar doodslag. Hij werd ter beschikking van de regering gesteld - tbr vanwege 'ziekelijke storing' van geestvermogens - en werd in 1938 opgenomen in 'Veldzicht, het 'Rijksasyl voor Psychopathen' in de gemeente Avereest.
Daarna volgde een verblijf in de Rekkensche Inrichtingen te Eibergen. In 1944 mocht hij, onder toezicht, gaan wonen in Neede. Daar trouwde hij met zijn jeugdvriendin Cathrien van Baak. In 1953 verhuisde hij naar Leusden. In die tijd leerde hij ds. J.T. Doornenbal kennen, wat leidde tot een hechte vriendschap. De tbr werd pas in 1955 opgeheven. Achterberg overleed plotseling aan een hartaanval in januari 1962.

Een toerist doet Golgotha aan
Golgotha hield Achterberg, na het fatale jaar 1937, blijkbaar zeer bezig. Dat heeft natuurlijk alles te maken met de tragische gebeurtenis, met de heel persoonlijke problematiek van schuld en boete, schuld en vergeving. Maakt Golgotha niet duidelijk dat er vergeving mogelijk is zelfs voor de grootste der zondaren? Zo schreef hij midden 1938 het gedicht Graalridder, met als laatste strofe:

In den eeuwigen ademhaal
dier hijgende seconden
op den heuvel Golgotha,
moge ik zingen vinden
met hemels materiaal
voor dieven, hoeren, honden,
moordenaars altemaal ...
en mijzelve in het bijzonder.

Later verving hij 'moordenaars' in de voorlaatste regel door 'zondaren': het woord was te autobiografisch.

In 1938/39 kwam ook Reiziger 'doet' Golgotha tot stand. De titel is direct al intrigerend: 'doet' staat tussen aanhalingstekens. Dit woord is dus een blikvanger. Het staat voor een haastig en oppervlakkig bezoek. Een soort sightseeing: een vluchtige bezichtiging van bezienswaardigheden. Zoals een Amerikaan of Japanner als toerist in een week even Europa 'doet'. De Engelse vertaling van Achterbergs titel luidt dan ook: A tourist does Golgotha. Het gedicht bestaat uit drie delen en elk deel heeft een eigen stijl.

De hoofdpersoon in het gedicht is een Romein die tijdelijk in Palestina is, een reiziger die toevallig de kruisiging op Golgotha meemaakt. In het eerste deel van het gedicht doet hij daarvan verslag in een wat nonchalante 'babbelstijl'. Hij is een ooggetuige die op afstand toekijkt. Het is een confrontatie die hem niet helemaal onverschillig laat - in de vijfde strofe staat dat hij 'quasi' wat stond te praten - , maar hij kan zich er niet te lang mee bezighouden: hij heeft haast, want hij moet snel naar Jaffa om zijn schip te halen. Dit is de inhoud van het eerste deel van de cyclus.
I
REIZIGER 'DOET' GOLGOTHA
Zij hebben Hem, zonder zich af te vragen
of Hij het kon verdragen
met nagels aan een kruis geslagen.

En toen Hij daar te lijden hing,
- een spijker is een lelijk ding -
zei Hij: 'Vader, vergeef het hun

zei Hij: 'ze weten niet wat ze doen.
 

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen