Tien dagen toveracademie?

Dat er in 2005 veel van opvoeders wordt gevraagd, is een open deur. Net als het gegeven dat kinderen heel veel negatieve prikkels ontvangen. Veel ouders zijn dan ook blij als hun kinderen graag lezen. Lezen is tenslotte een onschuldiger liefhebberij dan al die computerspelletjes waarin wordt geschoten en ook beter dan de eindeloze stroom zinloze tekenfilms. Maar zijn kinderboeken altijd onschuldig? Het thema van de komende Kinderboekenweek roept intussen de nodige discussie op. En vraagt (eist) een antwoord van alle opvoeders.

Een stukje geschiedenis
In 1955 organiseerde de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) de eerste Kinderboekenweek. Sinds 1961 wordt voor elke Kinderboekenweek een thema gekozen. Dit thema dient als leidraad bij de organisatie van de vele activiteiten die overal in het land (scholen, bibliotheken, etc.) georganiseerd worden. Voor het basisonderwijs stelt de Stichting CPNB een lespakket samen. Dit pakket bevat onder andere een lesbrief, die allerlei suggesties geeft voor lessen over het thema van de Kinderboekenweek.
In november 2004 werd het thema voor de Kinderboekenweek 2005 (5 t/m 15 oktober) bekendgemaakt: Magie. Verder vermeldt het persbericht van de Stichting CPNB dat de Kinderboekenweek wordt gehouden onder het motto De toveracademie, boeken vol magie. Als voorbeelden worden o.a. de boeken van Tolkien (In de ban van de ring) en J.K. Rowling (Harry Potter) genoemd. Verder meldt hetzelfde persbericht: 'Ook ogenschijnlijk realistische romanfiguren zoals de dromen blazende Grote Vriendelijke Reus van Roald Dahl of de kinderheld Dolfje Weerwolfje van Paul van Loon dragen het magische en betoverende in zich.'

Verzet
Anne Nijburg, werkzaam voor de Stichting Bijbel en Onderwijs en auteur van boeken over opvoeding, gaat voorop in de strijd tegen het bovengenoemde thema. In februari 2005 schreef hij een 'OPEN BRIEF: SLUIT DE SCHOOL!' (te vinden op www.bijbelenonderwijs.nl) gericht aan alle besturen, directies en leerkrachten van christelijke scholen.
Nijburg vindt dat in christelijke kring veel te gemakkelijk over magie wordt gedacht. Hij erkent dat griezelen en magie niet op één hoop geveegd hoeven te worden, maar merkt op dat griezelen vaak magische elementen in zich heeft. Enkele zinnen uit zijn brief:
'De vraag is of u uw school om wilt vormen tot een toveracademie? Wilt u dat de kinderen worden ingewijd in de wereld van hekserij, tovenarij en magie? Of anders gezegd, wilt u als drager van verantwoordelijkheden binnen het christelijk onderwijs het op uw geweten hebben, dat kinderen op school leren om de regels te overtreden? Laat u uw kinderen spelen met de wereld van de duisternis? ' Aan het eind van de open brief staat een dringende oproep: 'Stel alles in het werk om te voorkomen dat uw christelijke school wordt omgevormd tot toveracademie waar de duivel het voor het zeggen krijgt.'

De praktijk (1)
Voordat we na willen denken over deze oproep van Nijburg, is het goed eerst iets beter te kijken naar de thema's waartegen wordt geprotesteerd.
Hoe ernstig of hoe onschuldig is aandacht voor magie en tovenarij in kinderboeken? Anne Nijburg: 'Tovenarij zet de deur open naar de wereld van de duivel en de demonen.'
Met deze conclusie stem ik van harte in. Ook de Bijbel is duidelijk over occulte zaken. In Jeremia 27 zegt de profeet: 'Gijlieden dan, hoort niet naar uw profeten en naar uw waarzeggers en naar uw dromers en naar uw guichelaars en naar uw tovenaars. Want zij profeteren u valsheid om u verre uit uw land te brengen en dat Ik u omstote en gij omkomt.' Over het gevaar van magie en tovenarij is dus geen misverstand mogelijk. Het zijn zaken die maar één bedoeling hebben: mensen van God aftrekken.

De Griezelbus-serie van Paul van Loon is een duidelijk voorbeeld. Wie de officiële site van deze auteur opent, wordt direct geconfronteerd met de bedoelingen van hem: een foto waarop Paul van Loon is omringd door monsterachtige wezens. Iets verder klikkend, vinden we een korte (veelzeggende) samenvatting van de Griezelbus-serie:
'De griezelbus gaat over de schrijver P. Onnoval, die een griezelige bus heeft. Samen met zijn griezelbuschauffeur Beentjes trekt hij door het land. Schoolklassen worden uitgenodigd voor een rit vol griezelige verhalen. Er zijn zes boeken over De griezelbus verschenen en in elk boek leren we iets meer over Onnoval en over de kwade macht achter hem. Steeds opnieuw probeert Onnoval zieltjes van kinderen te winnen door zijn verhalen.'

Een tweede voorbeeld is de hype rond de Harry Potter-boeken van mevr. J.K. Rowling. Vol spanning wordt intussen door jong en oud in heel veel landen uitgekeken naar deel zes in deze serie. Ten dele te begrijpen. De auteur verstaat de kunst om in een geweldige stijl een meeslepend verhaal te schrijven. Toch ademen ook deze boeken (in toenemende mate) een niet-christelijke sfeer. Klikkend in een van de Harry-Potter-sites, kom je onderdelen als 'astronomie' en 'waarzeggerij' tegen. Uitgebreid wordt bijvoorbeeld uitgelegd hoe kinderen 'pendelen' kunnen leren, waarbij ze worden gewaarschuwd 'nooit te proberen om in contact te komen met een overledene'.

De praktijk (2)
Geesten, monsters, vampiers, weerwolven en demonen maken onrustig. En juist dit zijn hoofdpersonen in een groeiend aantal kinderboeken.
Maar ... is elk boek waarin tovenarij of magie voorkomt geschikt voor het oud papier? Ik wil graag enige nuance aanbrengen. Moeten we De Grote Vriendelijke Reus (Roald Dahl) en De Tuinen van Dorr (Paul Biegel) net zo hard veroordelen als de boeken van Paul van Loon? Voor mij zijn dat heel lastige vragen. Waar ligt het onderscheid tussen 'magie' en 'een - onschuldig - sprookje'? Alles op één hoop vegen gaat mij te ver! De grens tussen deze twee terreinen is alleen zo enorm moeilijk aan te geven. Heel belangrijk is daarom dat we als opvoeders weten wat onze kinderen lezen! Ook ervaar ik als opvoeder een spanningsveld tussen enerzijds 'kinderen afschermen voor de wereld' en anderzijds ze er juist 'tegen wapenen'. Zelf heb ik geen moeite om kinderen, wanneer ze daar qua leeftijd en ontwikkeling aan toe zijn, boeken te laten lezen waar ik vragen bij heb. Maar dit eist van mij als opvoeder dan wel een actieve rol: samen met het kind over het boek spreken!
In een klassensituatie is dit niet eenvoudig, maar in de thuissituatie is het zeker wel mogelijk. Door een referentiekader voor je kinderen te zijn, bereik je meer dan iets alleen maar te verbieden.
En is 'erover praten' dan uiteindelijk niet de beste weg? Want of we willen of niet, onze kinderen komen eerder of later ook met magie in aanraking. Of moeten we ze soms verbieden tijdens de Kinderboekenweek naar de openbare bibliotheek of de boekhandel te gaan?

Onze houding
Wat moeten we binnen het christelijk onderwijs met het thema 'magie'? Ik citeer de laatste regels uit de 'open brief' van Anne Nijburg: 'Accepteer niet dat de school van uw leerlingen omgevormd wordt tot toveracademie. Sluit desnoods de school!'
Deze oproep begrijp ik niet. Besturen en directies (aan wie deze 'open brief' is gericht) kunnen geen invloed uitoefenen op de keuze van het thema voor de Kinderboekenweek. Maar wel of en hoe er aandacht aan wordt besteed binnen 'hun' school.
Anders ligt dit voor ouders en voor leerkrachten die een minderheidsstandpunt binnen een team vertegenwoordigen. De eerste weg voor hen is die van overleg. Terecht merkt Nijburg op: 'Stel alles in het werk ...' Dus: ga in gesprek en leg uit waarom je als ouder/leerkracht het thema 'magie' niet acceptabel vindt.
Voor veel scholen is boekpromotie in de Kinderboekenweek veel belangrijker dan aansluiten bij een thema. Een school die het materiaal aanschaft voor de Kinderboekenweek 2005 is niet gelijk omgetoverd in een toveracademie. Anders wordt het als de school het thema 'magie' in die week centraal wil stellen (o.a. door 'toverlessen', auteursbezoek, etc.).
Wat te doen als een school toch bij haar keus blijft? Dan zult u zich als ouder (of leerkracht) ernstig moeten bezinnen. Wil ik deze school nog? Tegelijkertijd vraag ik me dan wel af: heeft u zich vooraf goed bezonnen, toen u destijds voor die school koos? Worden op een school die bewust en nadrukkelijk kiest voor 'magie' de heilsfeiten bijbelgetrouw verteld?

Alternatief
Al jaren zorgt de Werkgroep Christelijke Kinderboeken voor een eigen thema, waarbij ze aan proberen te haken bij het thema van de Stichting CPNB.
Het thema voor de Christelijke Kinderboekenmaand 2005 is Wonderlijk!
De actiemaand begint op zaterdag 17 september 2005 tijdens de jaarlijkse CLK-beurs. Het persbericht zegt:
'Wonderlijk doet denken aan 'verwondering' en 'verbazing', fantasie en het onder de indruk zijn van de schepping. Maar ook aan wonderen en ongewone dingen die God ook vandaag de dag doet.' Ook dit thema gaat vergezeld van een werkmap voor scholen en verenigingen. Een goed alternatief! En bestelden scholen in vorige jaren het materiaal van beide werkgroepen, ik zou er nu voor willen pleiten het tot één pakket te beperken.

Tot slot
Het zal duidelijk zijn dat het onmogelijk is om in dit artikel volledig te zijn. Zo hadden veel meer voorbeelden van kinderboeken genoemd kunnen worden. Geprobeerd is om u als opvoeder (in de eerste plaats: de ouders) te wijzen op uw verantwoordelijkheid, ook bij de begeleiding van de lezende kinderen.
Signaleren en ons wapenen tegen gevaren is een opdracht. Uiteindelijk mogen we op die gevaren echter niet blijven staren. We mogen in de opvoeding een hoger doel nastreven. Het dankgebed in het doopformulier zegt het zo: '... opdat zij Uw Vaderlijke goedheid en barmhartigheid, die Gij hun en ons allen bewezen hebt, mogen bekennen, en in alle gerechtigheid, onder onze enige Leraar, Koning en Hogepriester, Jezus Christus, leven, en vromelijk tegen de zonde, de duivel en zijn ganse rijk strijden en overwinnen mogen, om U, en Uw Zoon Jezus Christus, mitsgaders de Heilige Geest, de enige en waarachtige God, eeuwiglijk te loven en te prijzen.'

Hans Mijnders is auteur van jeugdboeken en directeur van een protestants-christelijke basisschool.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen