Een Poolse paus

[1978-2005]

Nu paus Johannes Paulus II is overleden, wil ik in het verlengde van mijn boek Kerk en wereldgeschiedenis van de twintigste eeuw (2000), nader terugblikken op zijn rol daarin.

1. Zijn rol bij de Wende
Na de dood van Paulus VI en de plotselinge dood van een opvolger (1978), moesten de kardinalen opnieuw in conclaaf bijeen komen. Toen noch de conservatieve aartsbisschop van Genua, noch de progressieve van Florence een meerderheid behaalde, attendeerde König van Wenen op Woityla.
Deze omarmde zijn geestelijke vader Wyszynski huilend, maar die zei: 'Je moet je benoeming accepteren voor Polen'. Bij de felicitaties zei Woityla aan König: hoe is het zo gekomen?! Deze zei: 'Heilige Vader, wij zijn gebonden aan onze eed van geheimhouding'. Een paus uit het Oostblok', midden in de Koude Oorlog! Jong en geleerd; dichter en filosoof. Wie was hij?
Als kind verloor hij zijn moeder, die hem uit de Bijbel voorlas, en daarna ook zijn vader en broer. Als student ervoer hij het nazi-regime en bezocht hij een ondergronds seminarie. Als bisschop van Krakau (1958) verzette hij zich weer tegen het rode regime: zo eiste hij kerkbouw in een nieuwe stad.
Hij volgde niet het Hongaarse compromismodel. Het 2e Vaticaanse concilie (1962-1965) van Johannes XXIII bracht vernieuwing (aggiornamento) en veranderde zijn leven. Hij zat wel in de 'pil-commissie', maar kwam er niet; hij stuurde teksten, die later gebruikt konden worden voor een behoudende encycliek: Humanae Vitae (1968).
Hij schreef The acting Person (1970): boven collectivisme en individualisme (van Oost en West), stond naastenliefde.
Als paus deed hij wat zijn voorganger niet mocht: Polen bezoeken (juni 1979). In heel het land luidden de klokken. Op het Rode plein van Warschau droeg hij een mis op bij een groot kruis. In zijn preek pleitte hij voor mensenrechten en christelijke waarden. De partijleiding zag het op tv en verbood de camera te richten op de mensen. Maar een Amerikaanse spionnagesatelliet ontdekte een massa. Zo herkreeg zijn volk het zelfvertrouwen. Op de werf van Gdansk brak in 1980 een staking uit onder Walesa.
Een vrije vakbond werd opgericht: Solidariteit en de regering sloot hiermee een 'akkoord'.
Maar volgens Brezjnjew in het Kremlin moest zij de staat van beleg afkondigen. Carters veiligheidsadviseur Brzezinksi, een Pool, belde de paus op dat een Russische invasie dreigde. Satellietfoto's toonden militaire bewegingen bij de grens. De paus schrok ervan. Carter en zijn opvolger waarschuwden het Kremlin geen misbruik te maken van de regeringswisseling in Amerika. Reagan, conservatieve Republikein, (jan. 1981) steunde direct de Poolse vakbond en sloot een geheim verbond met het Vaticaan.
Toen Reagan de Poolse arbeiders prees, werd hij neergeschoten (maart 1981), maar door een operatie gered. Daarna werd de paus op het St. Pietersplein neergeschoten (mei 1981), maar ook door operatie gered.
Toen Solidariteit de arbeiders van buurlanden aanmoedigde ook vakbonden op te richten, kwam Jaruzelski aan de macht, kondigde de staat van beleg af en verbood de vakbond (dec. 1981).
Reagan kondigde sancties af tegen beide landen en bezocht de paus: beiden geloofden dat ze door Gods voorzienigheid waren gered om het communisme te verslaan.
Toen de regering de situatie beheerste, mocht de paus weer komen (1983) en ontmoette Jaruzelski. Hij wilde normaliseren en de staat van beleg werd opgeheven. In 1984 herstelde Amerika de sinds 1867 verbroken diplomatieke relaties met het Vaticaan.
In 1985 liet de regering leiders vrij en in 1987 hieven de VS de laatste sancties op. Een referendum sprak zich uit tegen de regering. Na een staking werd de vakbond werd weer erkend (1989). De communistische partij verloor haar monopolie en later haar meerderheid. Met toestemming van Gorbatsjov deden de communisten mee in een niet-communistische regering! De Amerikaanse president Bush bezocht Polen en beloofde steun.
Gorbatsjov, die glasnost en perestroika wilde, begreep dat de Sowjet-Unie Polen niet langer kon regeren. Tegen Honecker zei hij dat hij niet meer zou ingrijpen. Hij herriep de Brezjnew-doctrine.
Was de Poolse paus de enige factor? Nee, in de DDR speelde ook het protestantisme een rol: na de vredesdemonstraties vanuit de Lutherse kerk in Leipzig viel de regering (1989). En na de actie van de hervormde ds. Tökes in Roemenië viel Ceauscescu.
De Poolse paus pleitte van meet af voor Europa, christelijk Europa. 'Het Europese huis heeft een fundament nodig.' Hij herdacht de redding van Wenen (1683) als redding van Europa.

2. Zijn visie op Latijns Amerika
Na de Cuba-crisis koos bisschop Dom Helder Camara van Brazilië (1964) voor de armen. De Latijns-Amerikaanse bisschoppen verklaarden sociaal onrecht tot 'collectieve zonde' (in Medellin, 1968). Paulus VI was erbij en stond erachter. Maar de Poolse paus? Hij vloog al in 1979 naar Mexico en corrigeerde 'Medellin'. Hij schrapte het woord 'geweld' uit de encycliek van zijn voorganger. Hij bezocht Brazilië in 1980 en Nicaragua in 1983. Hier waren in 1979 socialisten (Sandinisten) aan de macht gekomen en een priester werd minister. Hij bracht de lofzang van Maria in verband met de revolutie.
Maar de paus stak vermanend een vinger op naar de priester-in-de-politiek! Progressieve bisschoppen in Brazilië werden overgeplaatst.
Ratzinger, hoofd van de Congregatie van de geloofsleer, kritiseerde de theologie van de armen (1984).
Waarom mocht de kerk in Oost-Europa wel wat zij in Latijns-Amerika niet mocht? Het ging tegen hetzelfde marxisme en tegen geweld! Bij Fidel Castro (1996) pleitte de paus voor democratisering.
Sinds 2002 waren er 24 Latijns-Amerikaanse kardinalen, die bijna allen op de lijn van de paus zitten. Is hier de nieuwe paus bij?

3. Zijn visie op Israël
Reeds Johannes XXIII had een omkeer gebracht inzake de Joden. Hij had in Constantinopel in de oorlog vele Joden naar Palestina geholpen, schrapte 'perfide' Joden uit de mis-liturgie en beleed schuld. Op het 2e Vaticaanse concilie werd in Nostra Aetate het jodendom als religie erkend, maar niet behandeld bij de 'oecumene'.
Paulus VI bezocht Israël. En Wojtyla? Hij had de holocaust van nabij meegemaakt: Auschwitz ligt bij Krakau!
Maar hij bleef pacifist. Als bisschop van Krakau (1958) begon hij de dialoog met de Joden. Bij een anti-Joodse hetze (1968) nam Woityla het op voor Joodse hoogleraren en studenten! Hij was de eerste paus die Auschwitz (1983) en de synagoge in Rome bezocht (1986). Hij noemde Jezus een Jood en Joden 'onze oudste en meest geliefde broeders' en Auschwitz het 'Golgotha van de moderne wereld'. Hij kondigde in 1988 in de synagoge van Straatsburg een verklaring aan over anti-judaïsme. Hij ontmoette zijn joodse stadgenoot, toen die opperrabbijn in Israël was geworden.
De paus was tegen de Golfoorlog (1991), want hij wilde de dialoog met de islam niet doorkruisen: wij zijn allen zonen van Abraham. Door de Akkoorden van Oslo (1993) kon het Vaticaan eindelijk de staat Israël erkennen (januari 1994).
Woityla was ook de eerste paus die het recht van terugkeer der Joden erkende. In 1997 sloot het Vaticaan een Fundamentele Overeenkomst met Israël. Die met de PLO zou in 2000 volgen.
De paus schreef in 1998: 'Wij herinneren ons de Shoa'. Anti-judaïsme maakte velen blind voor het antisemitisme.
Hij schreef van 'het diepe berouw' van de kerk voor het falen van haar zonen en dochters. In de vastentijd van 2000 beleed hij de zonden der kerk sinds de kruistochten. Daarna bezocht hij Israël. President Weizmann begroette hem. In het paleis van 'voorzitter' Arafat pleitte hij voor een eigen 'thuisland'. Hij ontmoette Palestijnse ministers en bezocht ook een vluchtelingenkamp. Maar anders dan Paulus VI (1964) logeerde hij ook in het oude Jeruzalem en sprak met beide opperrabijnen. Bij Weizmann zegende hij Israël: een definitieve erkenning van de staat. Hij ging de Al Aqsa moskee niet binnen, maar bezocht de Klaagmuur en sloeg een kruis.
In Yad-Vashem sprak hij zijn diep 'leedwezen' uit over het verschrikkelijke antisemitisme, ook van christenen. Hij ontmoette er ook de Poolse vrouw, die hij als kind het leven had gered.
Barak prees de historische toenadering.
Flusser schreef dat dit de beste paus van de geschiedenis was wat betreft de relatie met Israël. Maar het Simon Wiesenthal-Centrum was teleurgesteld dat de oorlogspaus niet werd veroordeeld. De pausreis werd ook door protestanten begroet en bewerkte nieuwe belangstelling voor het Nieuwe Testament.
Clinton wilde nu een 'tweede Camp David'.
Barak bood tachtig procent van de Westbank en een regeling over Jeruzalem, maar zelfs dat kon Arafat niet verkopen. Het omgekeerde gebeurde: toen oppositieleider Sharon het tempelplein betrad, brak een tweede Intifada uit.
Inzake Irak was de paus voor UNO-resolutie 1441 (ontwapening). Tarik Aziz bezocht de paus voor de vierde maal (2003). Als christelijke landen als Italië en Spanje meedoen, ervaren de Arabieren dat als een 'kruistocht'.
Het Vaticaan vond een preventieve oorlog niet rechtvaardig. Maar ook premier Aznar van Spanje bezocht de paus, en de VN-secretaris-generaal Annan en premier Blair. De paus vreesde moslimwoede tegen de christelijke minderheden in de regio, maar ook in het Westen; hij vreest uitholling van de UNO.
Toen de oorlog toch kwam en de bezetting van Irak beëindigd zou worden, bezocht Bush (2004) na Berlusconi ook de paus, die nu aandrong op een goede regeling voor Irak.

4. Zorg om het liberale Westen
In Duitsland had Hans Küng verder willen gaan dan het 2e Vaticaanse concilie: tegen het celibaat, voor pauskeus door de bisschoppen; erkenning van het Avondmaal, de vrouw in het ambt, maar ook vrijheid van de vrouw inzake de pil en abortus. Van zijn kritiek op de onfeilbaarheid van de paus schrok zelfs de théologie nouvelle terug.
Vooral om dit punt werd hem de leerbevoegdheid aan de rooms-katholieke universiteit in Tübingen ontnomen 1979).
Hier was de Poolse paus minstens zo stellig als zijn voorganger. In Amerika was er het tolerante katholicisme van de Kennedy's voor de vrouw in het ambt en dergelijke. De Poolse paus verfoeide dat en benoemde in 1984 als opvolger zijn conservatieve vertrouweling Law om de orde te herstellen.
Toen in 2002 een pedofilieschandaal aan het licht kwam, verkoos deze de doofpot. De paus wilde dat Law het leiderschap weer ferm ter hand nam.
Maar toen een nog dikker dossier aan het licht kwam, ging Law (71) in Rome zijn ontslag aanbieden. Nu gaf de paus dan gehoor aan de stem des volks. Dit was de zwaarste crisis uit de geschiedenis van de RKK in de VS.
In 2003, bij het vijfjaarlijks bezoek van de Schotse bisschoppen, vernam de paus van de ontkerstening daar: nog maar 12 procent ging naar de kerk. De paus gaf een analyse van de secularisatie in Europa. Hij bepleitte 'nieuwe evangelisatie': de christelijke hoop, de heiligheid van het leven, normen en waarden voor een maatschappij, die geloof naar het privé-leven verdrongen heeft.

5. Zijn visie op de Reformatie
In 1999 kwam er een overeenstemming met de Luthersen over de rechtvaardiging: de verklaring van Augsburg. Hans Küng, die daarop promoveerde, beleefde dit als een 'late triomf'. Maar hij was weer teleurgesteld over de 'jubileum-aflaat' van het daarop volgende jaar 2000. Daar ging Luther juist tegenin. En dan de vele heiligverklaringen.
De paus regeerde lang, de kerk werd wereldwijd, en de norm werd verlaagd (in plaats van 2 wonderen 1 wonder). De voorbeeldfunctie van heiligen blijkt nodiger dan ooit. De bekendste is Maria Theresia, die in India werkte onder de armsten.
Het aantal rooms-katholieken is sinds 1978 gegroeid. In Afrika groeide het aantal met 148 procent sterker dan de totale bevolking 83 procent. In Azië steeg het aantal met 73 procent tot 108 miljoen. In heel Amerika woont bijna de helft van deze kerk: Brazilië is de grootste, dan Mexico, dan de VS.
Bij zijn 25-jarig pausschap (2003) waardeerden reformatorische christenen, die oude leergeschillen bleven voelen (heilsleer, Maria, aflaten, vagevuur), zijn moed inzake ethiek (abortus, euthanasie), politiek (anti-communistisch) en Israël.

Christus-belijdenis
Op een reis naar Rome heb ik de paus zelf eens in Rome horen spreken bij een wekelijkse audiëntie. In verschillende talen benadrukte hij de belijdenis van Thomas: 'Mijn Heere en mijn God'. Hij vergeleek die met Petrus' belijdenis over de Zoon van God. Thomas werd na kruis en opstanding dieper ingeleid dan Petrus, zei hij. Zo moeten wij vasthouden aan de Godheid van Christus. Ik dacht: hoeveel protestantse theologen hoor je dat nog zeggen?
Mét u houd ik ernstige bezwaren tegen zijn Maria-devotie, tegen het pausschap als zodanig, en tegen de. hele roomse sacramentsleer. Des te meer trof mij deze Christus-belijdenis.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen