Uit de pers

Schepping: toeval of ontwerp
Religie blijft de gemoederen bezighouden in onze samenleving. Onlangs was het in één week weer raak. De SGP was voor de rechter gedaagd om haar interpretatie van de bijbelse gegevens over de relatie man-vrouw. Minister Maria van der Hoeven nam het eerste exemplaar in ontvangst van de studie Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp? In dit boek proberen gelovige wetenschappers alle problemen waar de evolutietheorie mee worstelt min of meer op te lossen door een 'intelligente ontwerper' te veronderstellen, die je wat: de meesten van hen betreft ook gerust God mag noemen. En dan was er ook nog de zeer aanvechtbare tv-serie God bestaat niet die onder gelovigen grote verontwaardiging veroorzaakte.
In de eerste uitzending liet hersenonderzoeker Dick Swaab er geen twijfel over bestaan: God is een uitvinding van onze hersenen. Journalist Marcel Hulspas van de Volkskrant (11 juni) vatte het zo samen: 'De ongelovige Richard Dawkins zegt dat evolutie aantoont dat God niet bestaat en de gelovige Stephen Hawking denkt: als we straks een Theorie van Alles hebben, hebben we inzicht in 'de geest van God'. Wetenschappers kletsen graag over zaken ver buiten hun vakgebied en ze weten ook van alles over God. Het zijn net gelovigen.'

We beperken ons tot de oplaaiende discussie over de evolutieleer. De wetenschapper die de laatste weken het meest in het nieuws kwam, was de fysicus prof. Cees Dekker. Hij verscheen in de media: NCRV; Rondom Tien en de EO: Het elfde uur. Diverse interviews met hem waren te lezen in de meest uiteenlopende kranten en bladen. Ik kies uit twee ervan een aantal fragmenten en begin met De Groene Amsterdammer van 3 juni. Mina Amhil en Joeri Boom doen verslag van hun ontmoeting met Dekker onder het opschrift De hamvraag is: wat is de ultieme bron? De vraag waarom de hele discussie in wezen gaat, wordt op tafel gelegd: Hoe zou u Intelligent Design uitleggen?

De agnostische filosoof Lesley maakt een aardige vergelijking. Je bent ter dood veroordeeld en wordt voor een vuurpeloton geleid. Honderd soldaten richten een geweer op je en schieten, maar je wordt niet geraakt. Dan kun je concluderen dat ze toevallig allemaal misgeschoten hebben, of dat er opzet in het spel is. Die laatste conclusie is rationeler. Was dit toeval of zit er een plan achter? Dat is een vraag die ten grondslag ligt aan hoe je de ontwikkeling van de natuur kunt bekijken.

Dekker doet een greep in de doos met suikerklontjes en gooit een handvol op tafel. 'In de manier waarop deze suikerklontjes op tafel vallen zit een wanordelijk element. Maar er is ook sprake van natuurwetten. Zwaartekracht, bijvoorbeeld.' Hij schuift de suikerklontjes over de tafel. 'Ik breek geen enkele natuurwet als ik met de suikerklontjes mijn naam spel. Ik werk met mijn intelligentie een bepaald patroon uit, laten we zeggen dat het een patroon is dat voorkomt in de natuur. Dat patroon is er omdat er wordt ingegrepen door een bepaalde kracht. Of dat een kosmologisch ordenend principe is of een intelligente actie van een god is volkomen arbitrair. Het enige wat je wetenschapplijk kunt afleiden is dat zich een patroon ontwikkeld heeft. Daarom ben ik niet blij dat de Intelligent Design-gedachte gekoppeld wordt aan het creationisme dat uitgaat van de bijbel. Intelligent Design is zeker compatibel met een religieus wereldbeeld. Ik ben christen en ik meen dat die ontwerper de God van de Bijbel is. Maar dat is een persoonlijke geloofsuitspraak die totaal los staat van het idee dat er een plan zou kunnen schuilen achter de evolutie.

Dekker wordt door zijn tegenstanders verweten dat hij een fervent aanhanger van de Intelligent Design gedachte is omdat het hem als gelovige goed zou uitkomen. Dat vindt hij volkomen onterecht. Hij vindt het als wetenschapper een interessant idee dat een kans zou moeten krijgen om kritisch te worden getest. Kun je op empirische gronden een ontwerp ontdekken in bepaalde structuren in de natuur? In De Groene Amsterdammer wordt ook het verwijt aan de ID-aanhangers ter sprake gebracht dat de scheiding van kerk en staat in het geding zou komen met de introductie van Intelligent Design in de wetenschap.

Dat is onzin. De wetenschap zal namelijk niet verder kunnen komen dat een academische discussie over de vraag of een ontwerp wel of niet aanwezig is. Dat staat los van religie. Hetzelfde geldt voor het darwinisme. Ook dat is in principe religieus neutraal. Maar sommigen gebruiken wetenschap en darwinisme als bouwstenen voor een atheïstische levensvisie. Daarom ervaren sommigen mensen de discussie zo heftig.

Vorige week dinsdag liepen de gemoederen hoog op in de Tweede Kamer, heb ik begrepen. Kamerlid Bert Bakker werd na afloop gevraagd: waarom reageerde u zo emotioneel? Hij antwoordde: dit gaat over heel diepe gevoelens. En zo is het. Uiteindelijk raken oorsprongsvragen aan onze levensovertuiging, of je nu christen, atheïst of moslim bent. Een wetenschappelijk debat is niet volkomen waardevrij. En dit debat zéker niet. In die zin is er een relatie met levensbeschouwing. Ik ben niet naïef. Ik weet dat die relatie bestaat. Dat weet de minister ook. Haar insteek is positief. Al was het prematuur om de discussie te koppelen aan onderwijs. Maar zij is óók minister van Wetenschappen, en dat is het terrein waar deze discussie hoort plaats te vinden. Bovendien heeft ze nadrukkelijk gezegd geen veranderingen te willen in het onderwijs.'

Dekker vindt verder dat het debat niet helder wordt gevoerd omdat allerlei zaken door elkaar heen lopen. Het debat speelt zich af op minstens drie gebieden, zegt hij in het hier geciteerde gesprek. 'Er is het academische debat, een interne discussie tussen mij en evolutiebiologen.' Kan ID meedoen als wetenschappelijk idee en als impuls voor nieuwe inzichten? Er is ook het debat over de relatie tussen geloof en wetenschap. 'Het is niet zo dat evolutie en God tegenover elkaar staan. Er zijn een heleboel gelovigen die evolutionist zijn.' Een derde discussie betreft de rol van religie in de maatschappij. Hoe gaan we om met een multiculturele samenleving met daarin verschillende levensovertuigingen. Daarin, aldus Cees Dekker, heeft de minister een voorzet willen geven.

Hoe ziet u de verhouding tussen geloof en wetenschap?
Wetenschap is gebaseerd op vooronderstellingen. Voor mij is de wetenschap geen levensovertuiging, maar een werktuig. Wetenschap beschrijft heel krachtig een deel van onze materiële werkelijkheid. Het is een methode om meer inzicht te krijgen in de werkelijkheid. Uit mijn wetenschappelijke bevindingen weet ik dat het heelal uit de Big Bang ontstaan is. Maar behalve in een materiële werkelijkheid geloof ik ook in een geestelijke. Daar ligt de waterscheiding tussen een atheïst en een christen, zoals ik.

De hamvraag is: wat is de ultieme bron van de realiteit? Is dat een geestelijk principe zoals God, of geldt: in den beginne waren er deeltjes en meer niet. De atheïst zal zeggen: uiteinddelijk is er alleen materie. Dat vind ik geen bevredigende beschrijving van de werkelijkheid die ik ervaar. Je hebt een kader nodig om de wereld te beschouwen. Een atheïstisch wereldbeeld vind ik te beperkt. Ik kan mij niet voorstellen dat materie automatisch de menselijke geest heeft opgeleverd die de werken van Shakespeare schreef en de Beethovens muziekstukken componeerde. Het spijt me, daar geloof ik gewoon niet in'

Ten slotte, voor een kerkganger die gewend is en geleerd heeft de Bijbel te lezen zoals hij of zij die in handen heeft, komt in heel deze discussie onder andere de vraag op tafel: en Genesis 1-3 dan? Hoe moeten we die hoofdstukken lezen en verstaan? Prof. Cees Dekker krijgt deze vraag voorgelegd in een gesprek van Tjirk van der Ziel in het Nederlands Dagblad (10 juni).

De Bijbel spreekt heel duidelijk over hoe het kwaad in de wereld is gekomen. Hoe valt dat te rijmen met een evolutiemodel dat uitgaat van genmutaties waarbij de slechtere mutaties telkens afvallen?
De dood bestond al voor de mens verscheen. Blijkbaar was de schepping nog niet af. 'Genesis 1 tot 3 is ongelooflijk belangrijk. Genesis vertelt prachtig het verhaal van Gods schepping, van de kosmos tot de mens. Het geeft ons basiswaarheden als God is Schepper, de mens is een schepsel uit aardse stof, de mens draagt een ziel in zich en is beelddrager van God, de mens kent een bestemming namelijk leven in relatie met God, de mens wil heersen, macht hebben, 'zijn als God', de mens is zondig, maakt verkeerde keuzes. Dat zijn buitengewoon belangrijke zaken. Maar als je vraagt hoe je alle details van het verhaal historisch moet duiden, dan weet ik niet alles zo precies. Ik heb niet op elke vraag een antwoord. Dat zijn ook meer theologische dan 'natuurwetenschappelijke' vragen.

Hoe moeten we het dan lezen? 'Ik heb weinig moeite zulke vragen open te houden. Ik geloof dat de God die de wereld schiep ook bijbelschrijvers heeft geïnspireerd de eerste hoofdstukken van Genesis op te schrijven, in eenvoudige taal die wij zouden begrijpen. Het verhaal gaat over hoe wij tot ons doel kunnen komen. Meer hebben wij niet nodig. Daar moeten wij maar genoegen mee nemen. Als wij menen ergens een discrepantie te zien, dan lezen we de bijbeltekst misschien wel verkeerd. Verder is Gods grootheid zo groot dat wij nooit zullen kunnen doorzien hoe Hij alles heeft gemaakt.
De startvraag luidt: is er een God? En de volgende vraag is dan: wie is Hij? Dan kom ik uit bij Jezus Christus. Hij is uniek en de 'Persoon in de wereldgeschiedenis die de weg naar God wijst. Al het andere komt pas daarna.'

Tot voor kort werd onder bijbelgetrouwe christenen het creationisme als enige aanvaarbare verklaring van het ontstaan van mens en wereld beschouwd. Dus: je kunt de oorsprong van de aarde en het leven erop uitsluitend verklaren als je de eerste hoofd-. stukken van Genesis neemt zoals ze daar staan, letterlijk, als een verslag van gebeurtenissen. Wie nu het ID- ontwerp voor z'n rekening neemt, is dus in zijn denken verschoven. We leggen Genesis 1-3 anders uit. Niet meer letterlijk, maar meer als een verhaal waarin de verteller in de taal van zijn tijd iets probeert door te geven over het grote mysterie van de oorsprong van de schepping. Heeft dat dan geen gevolgen ook voor het verdere verstaan van de Bijbel? Wat is dan nog meer 'verhaal en geen feit' in de Bijbel? Theologen die schriftgetrouw willen zijn en blijven zijn wel verplicht dat aan de 'eenvoudige' kerkganger uit te leggen. Samengevat: deze hele discussie heeft ook betekenis voor het gereformeerde schriftverstaan.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen