37 Zorgen en 33 zegeningen

In het licht hiervan zal duidelijk zijn dat de vertaling van de Romeinenbrief niet om het even is. Zoal ergens, dan komt het er hier op aan dat recht gedaan wordt aan de oorspronkelijke zeggingskracht van de Schriftwoorden. Vandaar dat we de artikelenserie waarin diverse bijbelboeken in de Nieuwe Bijbelvertaling besproken zijn, willen voortzetten met twee bijdragen over de Romeinenbrief. Hoe is de vertaling van deze brief uitgevallen? Is men erin geslaagd versleten woorden en zegswijzen zó te vervangen dat de brief weer als nieuw oplicht, en misschien wel krachtiger dan ooit tot ons spreekt? Of is men juist ten prooi gevallen aan de verleiding om weerbarstige kanten van deze brief wat weg te vijlen, en (bewust of onbewust) de strekking ervan huiselijker en alledaagser te maken?
Om maar met de deur in huis te vallen: mijn indruk is dat beide is gebeurd. Laat ik aangeven, hoe ik tot die indruk ben gekomen.

Twee lijstjes
Om te beginnen heb ik de Romeinenbrief voor mezelf eens rustig doorgelezen in de zogeheten Paralleleditie (SV - NBV), daarbij van tijd tot tijd met de ogen verspringend van de rechter naar de linkerkolom. Omdat de meeste lezers van dit blad met de Statenvertaling vertrouwd zijn, heb ik de NBV in eerste instantie dus vooral daarmee vergeleken. Hoewel we ons moeten realiseren dat de NBV feitelijk natuurlijk op zichzelf staat. Daarbij maakte ik telkens een aantekening wanneer een NBV-vertaling mij uiterst merkwaardig of onwaarschijnlijk voorkwam, maar ook wanneer ik het gevoel had dat de NBV de strekking van Paulus' woorden verrassend deed oplichten.
Geen notitie maakte ik van reeds bekende omstreden beslissingen die in alle bijbelboeken doorgevoerd zijn, zoals het ontbreken van de zogeheten eerbiedshoofdletters; omgekeerd maakte ik ook geen aantekening van tamelijk voor de hand liggende aanpassingen aan hedendaags Nederlands. Aan het einde van deze exercitie bleken er op het eerste lijstje 47 aantekeningen te staan, op het tweede 33. Vervolgens heb ik de 47 aantekeningen nader bestudeerd. Ik probeerde aan de hand van de grondtekst en enkele commentaren na te gaan, of er voor de keuzes die de NBV hier maakte misschien toch wel het nodige te zeggen viel. Zodoende raakte ik er in een tiental gevallen van overtuigd dat de in de NBV gemaakte keuzes bij nader inzien toch wel verantwoord konden worden, of tenminste het voordeel van de twijfel verdienden.

Zeventig plaatsen
Ik had natuurlijk ook het lijstje met de 33 verrassend mooie vertalingen nader kunnen onderzoeken, om na te gaan of ik me niet te snel enthousiast had laten maken. Daar heb ik echter maar van afgezien. Men moet het moeilijke werk van vertalers ook weten te waarderen, en er niet te muggenziftend mee omgaan. Mijn lijstjes telden dus uiteindelijk om zo te zeggen 37 zorgen en 33 zegeningen.

Het lukt niet om de in totaal zeventig plaatsen waarop deze 'zorgen en zegeningen' betrekking hebben, hier met de vereiste uitvoerigheid aan de orde te stellen. Daarom ga ik als volgt te werk. Ik som in het vervolg van dit artikel de 33 teksten op waar de NBVvertaling mij heel goed en/of verhelderend voorkwam, en voeg hier en daar toe in welk opzicht. Geïnteresseerde lezers die een NBV bij de hand hebben, kunnen voor zichzelf nagaan hoe de betreffende passages op hen overkomen.
In een tweede ronde probeer ik vervolgens de belangrijkste vertalingen waar ik moeite mee heb te bundelen in bepaalde categorieën. Omdat het goed is altijd eerst zegeningen te tellen, begin ik daarmee. Maar omdat de zorgen natuurlijk enige toelichting vergen, zullen die de meeste ruimte in beslag nemen.

Sterke weergaven
Goede vertalingen trof ik aan in Romeinen 1:26vv: de veroordeling van homoseksuele promiscuïteit klinkt scherp, men heeft niet geprobeerd deze aan te passen aan modern-westerse gevoeligheden. De vertaling van 2:27- 29 vond ik bijzonder mooi en helder. In 3:20 is de weergave van 'geen vlees' met 'geen sterveling' een vondst: dat woord treft precies wat Paulus bedoelt. Hetzelfde geldt voor 3:7, waar de 'wet des geloofs' omschreven wordt als 'de wet die eist dat u gelooft'. In Romeinen 4 als geheel kom je ervan onder de indruk hoe allesbepalend voor ons behoud het geloofsvertrouwen op de God van Abraham is. Romeinen 5:11 is helder weergegeven, evenals 5:13, 6:6, en 6:23. In 6:12 staat rechttoe rechtaan wat je in de SV toch een beetje uit het geheel moet opmaken: 'geef niet toe aan uw begeerten'. Romeinen 7:7 is duidelijker geworden, evenals 7:15 ('wat ik doe, doorzie ik niet', i.p.v. 'ken ik niet'). Ook 8:10 is beter vertaald: 'dood' moet hier inderdaad wel betekenen 'sterfelijk', en verder gaat het hier waarschijnlijk inderdaad niet over de menselijke geest maar over Gods Geest.
In 8:18 weegt Paulus het lijden van de huidige tijd af tegen de toekomstige heerlijkheid, en de NBV geeft: dat zo weer dat het eerste 'in geen verhouding staat tot' het tweede. 

In het laatste kwartaal van 2004 is de Nieuwe Bijbelvertaling gepresenteerd. Waar het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond zich in het boekje Kanttekeningen bij de Nieuwe Bijbelvertaling al verantwoord heeft over de vertaalprincipes en de vertaalkeuzen, willen we in de Waarheidsvriend enkele bijbelboeken uit de NBV te bespreken. De redactie heeft enkele theologen gevraagd zich rekenschap te geven van de inhoud van deze vertaling, waarbij ruimte is voor waardering en voor kritiek. In het vijfde deel gaat dr. G. van den Brink in twee afleveringen in op de brief aan de Romeinen.

RED. DE WAARHEIDSVRIEND

Ook in 9:3 en 9:  is men tot sterke weergaven van het Grieks gekomen. Mooi is ook dat de NBV in 9:3 (SV: de 'rijkdom Zijner heerlijkheid') leest 'zijn overweldigende' (majesteit), want 'rijkdom' heeft hier inderdaad niet te maken met geld, maar met het overweldigd worden door Gods glorie.

Als andere voorbeelden van goed getroffen vertalingen noem ik 10:11, 10:14-16, 10:16 (slot; 'slechts weinigen' i.p.v. 'niet allen'), 11:2 (slot), 11:20, 11:25 ('goddelijk geheim' voor mystèrion/verborgenheid), 12:3, 12:11, 13:1, 13:12 ('praktijken' i.p.v. 'werken'), 15:1 ('kwetsbaarheid' voor 'zwakheden') en 15:15, 20 en 27vv. Positief te waarderen is ook, dat men oude en krachtige kernbegrippen als 'zonde', 'genade' en 'verzoening' op allerlei plaatsen (3:24vv, 5:2, vv. etc.) heeft gehandhaafd.

Eén opvallende vertaling noem ik graag nog expliciet, namelijk die van 11:22: 'Houd daarom voor ogen, dat God niet alleen goed is, maar ook streng'. Terecht heeft men het Grieks hier zó opgevat dat het accent ligt op de strengheid van God. Het wonderlijke is dat de NBV zodoende de Heidelbergse Catechismus steunt in diens formulering van antwoord 11. Fiolen van toorn zijn al uitgegoten over de eerste zinsnede van dit antwoord, waar de barmhartigheid en rechtvaardigheid (strengheid) van God min of meer tegenover elkaar gesteld worden. Dat zou volgens velen volstrekt onbijbels zijn. De NBV laat nu echter zien dat een karakterisering van God als 'niet alleen goed/barmhartig, maar ook streng' zakelijk wel degelijk in de Bijbel voorkomt.

Bedenkingen
De belangrijkste bedenkingen die ik bij de NBV-vertaling van Romeinen heb, betreffen
(1) het tezeer invullen van wat Paulus open laat,
(2) het (omgekeerd) loslaten van beelden of structuren die Paulus gebruikt,
(3) het wegvallen van kernwoorden,
(4) het gebrek aan concordantie, en concrete vertaalkeuzes in teksten die betrekking hebben op
(5) de reikwijdte van de verzoening of
(6) de christologie.
Ik ga dus voorbij aan plaatsen waar we het verlies van eerdere formuleringen emotioneel kunnen betreuren, terwijl er taalkundig toch niets op de nieuwe vertaling aan te merken valt (zelf had ik dat bv. bij Romeinen 5:1).
Ik ga ook voorbij aan de vraag of de weergaven waar ik bedenkingen bij heb geredeneerd vanuit de vertaalprincipes van de NBV misschien toch wel heel goed mogelijk zijn. Duidelijk is dat de gehanteerde vertaalmethode doorgaans meer keuzes toelaat dan het principe 'zo letterlijk en mogelijk vertalen'. Dan nog kan men echter van mening verschillen over de vraag of die keuzes altijd gelukkig uitgevallen zijn. Op een heel aantal plaatsen is dat m.i. niet het geval.

1. Was Paulus trots? Toegespitste invullingen
Allereerst gaat het dan om plaatsen, waar men een toch wel erg specifiek toegespitste betekenis heeft toegekend aan Paulus' woorden. In 3:21 bijvoorbeld, een kerntekst in de brief, wordt gezegd dat Gods gerechtigheid nu ook buiten de wet zichtbaar wordt. Voor dat 'ook' zal men best een pleidooi kunnen vinden in een of ander commentaar, maar gezien vanuit het Grieks is het een eigenzinnige weergave, die iets invult wat Paulus zo niet zegt. Ook in 8:23, 9:1, 11:36a, 12:9 en 15:17 heeft men in de vertaling mee laten klinken wat men dacht dat Paulus bedoeld moet hebben, en geeft men daarmee een verder gaande invulling aan wat er feitelijk staat.
De grens tussen vertalen en interpreteren is natuurlijk moeilijk precies te trekken, maar in de genoemde teksten is het interpreterende moment mijns inziens te nadrukkelijk aanwezig. Opvallend is in dit verband bijvoorbeeld 15:17, waar de NBV Paulus laat schrijven, dat hij 'trots' kan zijn op zijn werk voor God. Nu moeten we daarop natuurlijk niet meteen 'calvinistisch' reageren met de opmerking dat Paulus zoiets nooit geschreven kan hebben. Toch betekent het hier gebruikte werkwoord in deze context hoogstwaarschijnlijk gewoon iets anders, namelijk dat Paulus zich kan laten gelden vanwege zijn werk voor God.
In andere verbanden vertaalt de NBV het betreffende werkwoord (in de SV steevast weergegeven met 'roemen') zelf ook minder toegespitst, bijvoorbeeld in 5:3 met 'zich gelukkig prijzen'. Het is dan op z'n minst gewild om in 15:17 voor de toegespitste invulling 'trots' te kiezen.

2. Samengegroeid met Christus: het wegvallen van beelden
In 6:5 gebruikt Paulus de prachtige uitdrukking dat de gelovigen 'samengegroeid' of 'innig verbonden' zijn met Christus in de gedaante van Zijn dood. De SV maakte het achterliggende beeld misschien wat te concreet door te spreken over 'één plant geworden zijn' met Christus. De NBV heeft daarentegen werkelijk alle mystiek eruit verwijderd, door simpelweg te vertalen: 'Als we delen in zijn dood, zullen we ook delen in zijn opstanding'. Ik beschouw deze vertaling als een vervlakking, doordat het achterliggende beeld van de onlosmakelijke verbondenheid met Christus geheel is weggevallen.
Andere voorbeelden van beelden die wegvertaald zijn, trof ik aan in 5:9, waar het emotie-begrip 'toorn' is vervangen door een zakelijk-juridische formulering; in 1:3/10:9, waar het opstaan van Christus 'uit de doden' - je ziet het voor je! - is geworden tot een opstaan 'uit de dood' (iets wat grammaticaal wel kan, maar niet hoeft); en in 15:30, waar het unieke 'strijden in de gebeden' is geworden tot een 'vurig bidden'. In 11:28 is de mooie symmetrische zinsstructuur geheel weggevallen. Zoiets kan soms ter wille van de doeltaalgerichtheid nodig zijn, maar dat was het in dit geval (zoals blijkt uit de letterlijke weergave in de Groot Nieuws Bijbel!) echt niet.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen