Boekbespreking

De inmiddels tachtigjarige prof. Kuitert weet nog niet van ophouden: onlangs verscheen een nieuw boek van zijn hand. In een interview zei hij onlangs: 'Iemand heeft zijn laatste woord pas gesproken als hij dood is en zolang ik dat niet ben, zet ik mijn tocht voort, in de hoop dat ik toch een keer zal tegenkomen wat ik zoek.' Ja, denk ik dan, na bestudering van ook deze studie: waar zoekt hij eigenlijk nog naar? De jarenlange sloop van het huis van de christelijke religie, zoals door de kerk der eeuwen verwoord en beleden, is met dit boek nu toch wel afgerond?

Wat hij met deze nieuwe studie wil beweren? Dat het christelijk geloof 'van verbeelding' is. 'Verbeelding is de stuff waaruit het is opgebouwd.' Noem de goden maar op, wat hem betreft inclusief de God van Israël, de God van de Bijbel, ze zijn allen product van menselijke verbeeldingskracht. En dan refereert hij aan de grondstelling van zijn in 2002 verschenen boek Voor een tijd een plaats van God: Eerst waren er de mensen en daarna pas God. Zijn voornaamste punt nu is: Van die verbeelding moeten we geen waarheden willen maken. Waarheden in de zin van dat ze ons informatie zouden verschaffen over een andere wereld, over het wezen dat in het christelijk geloof God heet.
'Daarmee komen we niet verder, dat is mijn stelling in dit boek', aldus Kuitert. De christelijke kerk maakt al eeuwen de vergissing dat ze vasthoudt aan al die waarheden. Daarom gaat het vandaag met die kerk zo ontzettend mis. Want waarheden kun je immers niet veranderen. 'Dus wat moet je? Almaar hetzelfde vertellen; op den duur jaag je daarmee ook de trouwste aanhanger weg.'
Kuitert herleidt alle religies tot verbeelding. De oorsprong van elke bestaande religie zijn de religieuze mythen. En die kun je het beste uitleggen als reacties van mensen op hun omgeving en alles wat daar toen aan de hand was: leven in een chaos is leven in dagelijkse onzekerheid. Waarom teistert ons die verwoestende storm, kun je zomaar de zee opvaren om vissen te vangen of huist daar iets onder het wateroppervlak, waarom sterft mijn kind en niet dat van de buurvrouw? Levend in zo'n volslagen onzekere wereld moet een mens wel naar betekenis zoeken en onder woorden brengen wat wat is om op de been te blijven. Daar komen alle religies vandaan: uit de verbeelding. Maar die beelden vertellen ons niet hoe de wereld in elkaar zit. Ze verschaffen ons geen informatie over God en hemel en wat niet al. Ze vertellen ons alleen hoe mensen van toen de wereld hebben ervaren. Ze hebben hun ervaringen onder woorden gebracht in verbeelding en die ervaringen hebben ze toen weer doorgegeven aan volgende generaties.
Naar Kuiterts inzicht is het misgegaan, toen die verbeelding stolde en door de religies als absolute waarheden werden vastgelegd voor eeuwen tot op de dag van vandaag. En waarheden liggen vast, die bewegen niet en doen daarom niets meer. Verbeelding, daar komt het op aan. Dan ga je hetzelfde zien, maar wel anders. Een voorbeeld: de dood is voor mensen van alle tijden het einde van alle illusies geweest. Wat doen mensen? Ze geven er betekenis aan: je gaat na je dood naar de hemel. Dan is het voor de achterblijvers ineens minder erg. Zo krijg je door verbeelden greep op de chaos van ons bestaan. Maar het is wel verbeelding. Een echte hemel hoeft er niet te zijn, God hoeft niet een bestaand wezen te zijn, ze komen in verhalen voor en die spreken tot de verbeelding. Ze helpen mensen zoals een placebo-pil die de dokter soms patiënten geeft ook helpt: er zit niets in, maar het werkt wel.
Religie krijgt, naar het zo lijkt, de functie van antidepressiva: het keiharde bestaan vol raadsels en chaos wordt er dragelijk door. En bovendien, het maakt het mooiste in de mens los dat er bestaat: zijn vermogen dingen te benoemen en dat soms ook nog in de fraaiste vorm van taal die er bestaat de poëzie. Kuitert is dan ook erg gecharmeerd van het werk van dichters. In het Register kom je hun namen volop tegen. Nu Kuitert wellicht over geloof, religie, kerk etc nauwelijks meer iets te melden lijkt te hebben, kan hij misschien eens een publicatie verzorgen met poëzie die hem het meest raakt met een toelichting waarom. Hoe kan een van origine gereformeerd theoloog zover komen als in dit boek?
Kuitert heeft ooit de bekende oneliner geponeerd: 'Alles wat wij over Boven zeggen, komt van beneden, ook als we zeggen dat het van Boven komt. Alles wat christenen over God zeggen, wordt door christenen gezegd en niet door God.' In zijn boek Over religie (2000) was er nog een Boven. Maar in 2002 (Voor een tijd een plaats van god) stelt hij: 'Mensen waren er al voor god er was.' God en goden zijn producten van de menselijke verbeelding, tot beeld gemaakte ervaringen van het bestaan die ons van vorige generaties zijn overgeleverd. Intussen bestaat dus het Boven ook niet meer. Wie de grond van zijn weten alleen meent te kunnen vinden in zichzelf, kan niet verder komen dan Kuitert in zijn nieuwste boek gekomen is. De mens krijgt de centrale plaats in de wereld. Niet meer God is de Schepper. Maar de mens is de schepper en bedenker van God, hemel en hiernamaals. Met zijn verbeelding zet hij de wereld naar zijn hand, al was het maar in woorden, in beelden. Dat bedoelt religie te zijn. Daarom is ze goed en geeft ze rust en bevredigt ze het gemoed. Meer is ze niet en mag ze niet worden. Grondiger en definitiever kan het afscheid van de gereformeerde wereld niet genomen worden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen