Kerkhistorie in België

Wij hebben in juni weer een kerkhistorische reis gemaakt, ditmaal niet naar het land van Luther of Calvijn, maar naar België, onze buren, die juist jarig waren. In de Waarheidsvriend was de reis aanbevolen. Hier een verslag voor wie niet mee konden. Wist u dat daar, in België, onze wortels liggen? Van de Nederlandse cultuur en van de reformatorische kerken.

I. Brussel: hoofdstad der Nederlanden
Wij begonnen de reis in de hoofdstad Brussel, in de zestiende eeuw hoofdstad der Nederlanden. De bus reed eerst over de oostelijke heuvel, de Coudenberg, waar destijds de Bourgondische vorsten resideerden. Daarachter zien wij het huidige paleis en buiten de boulevard zien we de gebouwen van de Europese Unie. De hoofdstad van Europa was de hoofdstad der Nederlanden!
Wij wandelen van de St. Gudule-kathedraal naar beneden, en komen op de Grote Markt. Daar zien wij op een gevel de 'koppen' der Bourgondische vorsten: van Filips de Stoute tot Karel de Stoute. U vindt de schilderijen terug in Huizinga's Herfsttij der Middeleeuwen, dat eerst De bourgondische eeuw zou heten.

Maar wij kwamen vooral voor de Reformatie. Op deze Grote Markt werden de eerste martelaars verbrand: Hendrik Vos en Jan van Essen (1523, nog vóór Jan den Bakker in Den Haag). Niets herinnert eraan. Is de Markt nog als toen? Het gotische stadhuis wél, maar de huizen zijn Barok van na 1695, toen de zonnekoning Brussel liet beschieten: de Contra-Reformatie.

Marnix en Alva
Hier in Brussel werd ook de twaalfjarige Willem van Oranje opgeleid. Hij was geboren in het Lutherse Nassau (1533), maar moest rooms worden, om de erfenis in Holland en Brabant te kunnen ontvangen en ook 's konings stadhouder te kunnen te worden. In Brussel pleitte hij in de Raad van State tegen de vervolgingen voor 'tolerantie' (1564), net als in de omringende landen.
Hier werd in 1566 het Smeekschrift der Edelen aangeboden aan landvoogdes Margaretha. Wat schrok ze van het effect: eerst al de hagepreken en die beeldenstorm. Sommige predikers waren - als Calvijn - tegen geweld. Maar Marnix van St. Aldegonde (geb. 1540 in Brussel) die met zijn broer Jan ook bij Calvijn had gestudeerd, zag er Gods hand in.
Marnix werd de heraut van de opstand. Waar begon het 'wonderjaar'? In Zuid-Vlaanderen! Hier was vroegkapitalistisch proletariaat en daarom spreken sommigen van 'hongerjaar'.

In Brussel deed Alva zijn intocht (1567) om de rebellen af te straffen. Hier op de Markt werden Oranje's collega's, Egmond en Hoorne, onthoofd. Hun beelden zijn verplaatst naar het paleis van Egmond op de Coudenberg. Alva deed dat, toen Oranje tot geweld overging (1568): Graaf Adolf in Friesland, Oranje zelf via de Maas in Brabant, het hart der Nederlanden. Na deze mislukking werd het Wilhelmus gedicht. Was het door Marnix? Hij was juist 's prinsen rechterhand geworden. Het Wilhelmus was een geuzenpsalm, een afscheidslied met hoop op terugkeer: 'Oorlof mijn arme schapen, Uw Herder zal niet slapen.' Maar let op: die schapen waren minstens zo zeer Brabanders en Vlamingen. De dichter van ons volkslied was een Waal, die het Nederlands had moeten leren!

2. Tournai: 'bakermat van het protestantisme'
Daarna gingen wij naar Tournai, het oude Doornik in Henegouwen. Het ligt ook aan de Schelde, in Franssprekend gebied. De stad was Frans en staat door koning Clovis (500) bekend als 'bakermat van de Franse monarchie'! Het is het oudste bisdom der Nederlanden. Hier zien wij een belfort, de wachttoren, en bezoeken wij de romaans-gotische kathedraal met zijn vijf zware torens. Op de oude markt gebruiken wij in het zonnetje koffie of ijs.
Maar wij kwamen voor de Reformatie. Hier in Doornik wierp Guido de Bray zijn Nederlandse Geloofsbelijdenis (1561) over de muur van het kasteel, waar 's konings controleurs verbleven. In de bus had ik al iets over hem verteld. 'Onze' De Bray was een Zuidnederlander, geboren in Mons (Bergen). Hij was als rk-glasschilder bij de Bijbel gebracht en zo tot bekering gekomen. Hij werd als prediker gevormd door Calvijn en bewerkte de Franse confessie tot de Confessio Belgica. U kent de bekende opening over Gods algemene openbaring, de artikelen over de Schrift, over de hele heilsleer, maar ook over de overheid. Dit artikel 36 werd geschreven, toen zijn aanhang de vervolging niet langer nam en met 'chanterieën' begon: psalmzingend trok men over de straten! De Bray zelf was daartegen. In zijn begeleidende brief aan koning Filips II schreef hij: stop de vervolging, want wij zijn geen dopers; lees maar! Niet het volk, maar U als katholiek-christelijke koning moet 'de valse religie weren en uitroeien'.

In het wonderjaar 1566 was De Bray bij de hagepreken, maar tegen de beeldenstorm. Toen de Calvinisten in een 'doodgeboren poging tot opstand' Valenciennes verdedigden tegen de Spanjaarden en verloren (1567); moest De Bray vluchten. Hij werd in een herberg door een boer herkend en verraden. In de dodencel schreef hij zijn vrouw en zijn moeder ontroerende brieven. Hij was toen 45 jaar oud, zeven jaar getrouwd en had vijf kinderen. Op het schavot vermaande hij nog het volk de overheid te gehoorzamen, en ook bij het evangelie te blijven. Hij werd met anderen opgehangen. Oranje was toen nog tegen gewapend verzet.
In de kathedraal, waar nog de resten van een beeldenstorm te zien zijn, bekijken wij in een kapel vooral een schilderij van Rubens over het vagevuur. De Contra-Reformatie won. Is er in Doornik nog iets over van de Reformatie? Er is nog altijd een protestantse gemeente, weet onze (Zeeuwse!) gids.

3. Gent: 'Geuzenjaren'
Daarna gingen wij naar Gent. Hier spreken ze weer Vlaams. De Schelde was ooit de grensrivier tussen Frankrijk en Duitsland (waartoe al de Nederlanden behoorden). In deze Vlaamse steden ontstond rond 1200 een eigen taal, het Vlaams, waaruit ons Nederlands is ontstaan - en niet andersom.
Zo was de 'eerste Nederlander' de Vlaamse Jacob van Maerlant (1300).
Ons hotel blijkt aan de Leie te staan, die in Gent samenvloeit met de Schelde. De binnenstad wordt beheerst door drie torens, met het belfort in het midden. Denk aan het lied: 'Boven Gent rijst, eenzaam en grijsd, 't oud Belfort, zinbeeld van 't verleden.'
Zo'n Vlaamse wachttoren roept de herinnering op aan de Arteveldes, middeleeuwse volksleiders. Op de vrijdagmarkt (vlak bij ons hotel) zien wij een standbeeld van Jacob van Artevelde (14e eeuw). Wij bezoeken de St. Baafs kathedraal (want Gent werd in 1559 door Filips II tot bisdom verheven), en bewonderen in een kapel het 'Lam Gods' (het troongezicht van Openbaring 5) van de gebroeders Van Eyck 15e eeuw): zogenaamde 'Vlaamse primitiek'. Het altaarstuk werd bij de beeldrenstorm (1566) weggestopt in de toren. Onderweg passeren wij een Bidbeeld van Karel V, die hier werd geboren (1500) als heer der Nederlanden. Hij heeft onwillig Gent wel afgeschaft. Daaraan herinnert het beeld van een Gentenaar met koorden om zijn nek. Gent heeft nog steeds een 'haat-liefde'-verhouding met Karel V, die als 'koning van Hispanje' en Duitse keizer een wereldrijk moest regeren.

In een poort zien wij ook de namen van Gentse martelaars.
'Onze opstand' ging tegen Filips II. Daar is het Gravensteen, de middeleeuwse burcht aan de Leie: daar is in 1576 de Pacificatie van Gent gesloten! Dat was de vrede die Vlaanderen, Brabant enzovoort sloten met de opstandige gewesten Holland en Zeeland. Want wegens een Spaans bankroet muitende soldaten, bedreigden het rijke Brussel en dat dreef de Nederlanden naar elkaar toe! Oranje werd geroepen, Marnix onderhandelde. Daar is het gotische stadhuis, waar de Pacificatie werd afgekondigd: kijk, vanaf die erker. Dit was het mooiste moment voor de Vader des Vaderlands! Alle 17 gewesten samen tegen de tirannie! Maar hier kwam in de 'geuzentijd' zelfs een achtjarige 'calvinistische republiek', vertelde de gids, onder leiding van Hembyze en Rynhove.

Datheens berijming
In de St. Baaf heeft Datheen nog gepreekt. Onze gids had nooit van hem gehoord. Wij wel. Wist u, dat 'onze' Datheen een Vlaming was, en dat zijn psalmberijming was bedoeld voor alle Nederlanden? En zijn vertaling van de Heidelberger ook! Datheen was als voorzitter van de eerste nationale synode van Dordrecht (1576) naar Gent afgevaardigd. Oranje wilde niet dat hij naar die Gentse volksmenners ging, maar Datheen stelde zich achter hun 'theocratie'.
Oranje hield zich aan de Pacificatie, die bepaalde dat de roomse religie - behalve in Holland en Zeeland - de heersende zou zijn. Oranje ging hier dan ook niet naar de kerk, maar pleitte weer voor godsdienstvrijheid (1578). Marnix was daar zelf niet voor, maar volgde zijn meester. Doch de calvinisten hadden de gotische kerken al in bezit genomen en wilden ze niet meer afstaan. Zij wilden van Gent een Nederlands Genève maken, met eigen seminarie. Juist dat stootte de rooms-katholieke Walen zó af, dat zij de Unie van Atrecht sloten en vrede wilden met Parma.
Zo scheurden dan de Nederlanden (1579). Het noorden sloot de Unie van Utrecht onder Jan van Nassau. Maar ook bij deze scheuring sloten Vlaanderen en Brabant (boven de taalgrens!) zich aan bij Utrecht, Gent voorop! Dat pleit voor de 'Groot-Nederlandse gedachte' van prof. Geyl. Parma nam Gent in en Hebyze bleek een verrader. Datheen moest vluchten, maar had als vijand van de prins in Holland geen leven meer.
Zijn psalmberijming won het wel van de betere van Marnix.
Is er nu in Gent nog iets over van de Reformatie? Ja, er zijn weer enkele protestantse kerken. En onze groep bezocht een evangelisatiepost van de Chr. Geref. Kerken (evangelist H. Bor).

4. Antwerpen: poort van Europa
Vervolgens reden wij naar Antwerpen, sinds de verzanding van Brugge en Gent rond 1400 de havenstad geworden. Hier kwamen dan ook de lutherse geschriften het eerst de Nederlanden binnen: kooplui gaven die al in 1518 aan Augustijner monniken. In zo'n havenstad golden geen plakkaten. Na de komst van het calvinisme vergaderde hier de eerste synode (1566), die onder Datheen gewapend verzet sanctioneerde.
Op de markt bewonderen wij het renaissance-stadhuis (1564), en de kathedraal, die wegens de beeldenstorm nóg somberder aandoet. Wij bezoeken ook de barokke Borromeüskerk, gesticht door de jezuïeten, met schilderijen van Rubens, als overwinning van de Contra-reformatie. Wij zien de hemelvaart van Maria (dus lang voor de cathedra-uitspraak van 1950!). Wij varen over de Schelde, die destijds door Parma met een schipbrug werd afgesloten, om de geuzenstad in handen te krijgen.
Burgemeester was Marnix, die geschokt door de moord op Oranje, de moed verloor en zich overgaf (1585). Zo vielen Vlaanderen en Brabant weer in Spaanse handen. Duizenden weken uit naar het noorden: Plancius (Platevoet) uit Brussel, Walaeus uit Gent. Marnix viel in ongenade, maar werd door prins Maurits weer ingeschakeld. De Staten gaven hem de opdracht een nieuwe bijbelvertaling te maken (1594): een herkansing na zijn niet-aanvaarde psalmberijming. Hij was bij Genesis, toen hij stierf (1598), 58 jaar oud. De uitgeweken Vlamingen kwamen als 'vreemdelingen' in Holland niet in de stadsbesturen, maar zaten juist wel in de kerkenraden. Daarom smaalden Oldenbarnevelt en Hugo de Groot dat de Contra-remonstranten 'meest Vlamingen en Friezen' waren. Dat was overdreven, maar de tegenstander van Arminius was wél een Vlaming uit Brugge: Gomarus!
Wat is er in Antwerpen nog van over? Ook hier zijn nog enkele protestantse gemeenten, onder andere van de Nederlandse ds. P. Würsten. Dini van Os, die hier gewerkt heeft als evangeliste van de GZB, vertelde er ons iets van. Want wij mogen dit land niet vergeten.

5. Van scheuring tot buren
Wij mogen ook onze klein-Nederlandse gedachte niet projecteren naar de zestiende eeuw. Dan vergeten wij hoe pijnlijk de breuk in de Tachtigjarige Oorlog was.
In het Twaalfjarig bestand (1609-1621) mochten uitgewekenen hun geboortestreek weer bezoeken: want daar woonde hun familie.
Maurits en Frederik Hendrik wilden geen wapenstilstand of vrede met Spanje, want het Zuiden was nog niet bevrijd! Maar de regenten sloten de vrede van Münster (1648): goed voor de handel. Dat bezegelde de scheuring. De frontlijn werd nu de grens, dwars door Vlaanderen en Brabant heen.
Vergeet echter niet: toen Oranje sprak over zijn verbond met de 'Potentaat der Potentaten' (Da Costa's 'drievoudig snoer'), betrof dat alle zeventien Nederlanden. En toen Marnix in zijn psalmberijming de kerk een 'tweede Israël' noemde, bedoelde hij de kerk in alle Nederlanden.
Veel later, na Napoleon, werden Noord en Zuid door de Europese mogendheden herenigd onder een Oranje-koning. Dat is mislukt door roomse en liberale oppositie (1831) en een verkeerde aanpak daarvan. Na een Spaanse en Oostenrijkse bezetting wilden de 'Belgen' geen Nederlandse. In 1914 bleven wij buiten de Grote Oorlog, maar België leed zwaar. Wij bezochten op onze reis ook Ieperen, dat zo gruwelijk geleden heeft. In de Tweede Wereldoorlog werden beide landen bezet.
Inmiddels zijn de tussengrenzen binnen Europa opgeheven. Een roots-reisje is nu helemaal makkelijk geworden. Oranje zou er verrast over zijn geweest.

Op de terugreis zongen we in de bus het Wilhelmus toch anders.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen