Boekbespreking

John Exalto:
Gereformeerde heiligen. De religieuze exempeltraditie in vroegmodern Nederland.
Uitg. Vantilt, Nijmegen; 366 blz.; € 24,90.
Een smeekschrift van de lage adel kon landvoogdes Margaretha van Parma in 1566 niet bewegen om de harde maatregelen tegen de calvinisten te verzachten. In het voorjaar en de zomer van dat jaar gingen de calvinisten diensten houden in het openbaar buiten de bebouwde kom. De Hagepreken waren een feit. Beschermd door een bewapend escorte konden de predikanten aan een talrijk gehoor Gods Woord verkondigen. In het begin van de zomer werkten enkele kerkenraden aan een verzoekschrift om plaatselijk een kerkgebouw te mogen gebruiken voor de samenkomsten van de gemeenten. Dat duurde sommigen te lang. Rond 15 augustus, de dag met veel processies ter ere van Maria, brak het geweld los. Beelden en altaren werden gebroken. Kerken werden gezuiverd van de beelden van heiligen. Op afbeeldingen uit die tijd is te zien hoe mensen met behulp van touwen beelden omver trekken en met bijlen in stukken slaan.
Betekent de beeldenstorm dat de calvinisten eens en voor altijd hebben afgerekend met de rooms-katholieke heiligenverering? Vaak is het zo voorgesteld: de kerken werden gezuiverd van de beelden en Gods Woord kon weer centraal komen te staan. In zijn onderzoek naar gereformeerde heiligen laat John Exalto echter zien dat dit beeld niet langer standhoudt. De Reformatie keerde zich tegen de uitwassen van de heiligenverering. Duidelijk komt dit naar voren in art. 21 van de Onveranderde Augsburgse Confessie, die thans een plek gekregen heeft in de belijdenisgeschriften voor de Protestantse Kerk in Nederland. 'Over de heiligenverering wordt geleerd, dat het gedenken van heiligen ertoe kan dienen hun geloof na te volgen, en de goede werken die zij in hun beroep deden. Maar de Heilige Schrift leert niet dat heiligen aangeroepen moeten worden, of dat om hulp van heiligen gesmeekt moet worden, omdat de Heilige Schrift ons alleen Christus als middelaar, zoenoffer, priester en tussenpersoon voorhoudt. Hij moet te hulp geroepen worden, en Hij heeft beloofd onze gebeden te verhoren. Deze verering beveelt Hij ons aan: Hij wil te hulp geroepen worden in alle verdriet.' Heiligen werden op die manier van hun voetstuk gehaald, dat zij exempelen voor het christenleven en voorbeelden van Gods genadewerk werden. Elke vorm van voorspraak door de heiligen zou immers afbreuk doen aan het unieke werk van Christus.
Het leven en sterven van Jodocus van Lodenstein vormt voor Exalto het antwoord op de vraag of gereformeerde heiligen bestaan. Hij en andere gereformeerde heiligen leefden volgens een hoge norm, die als spiegel diende voor hun medemens, maar die niet in haar geheel nagevolgd hoefde of kon worden. Hun deugden dienden vertaald te worden naar de maat van gewone stervelingen.
De boeiende zoektocht naar exempelgegevens voert ons langs diverse bronnen. De kracht van voorbeelden is groot. In de zeventiende eeuw werd al gezegd: 'woorden mogen wekken, maar voorbeelden trekken'. Petrus Wittewrongel schreef aan het goede voorbeeld van de ouders een invloed op de kinderen toe, die 'niet uyt te drucken' is. Preken en wonderverhalen blijken een overvloed aan voorbeelden te bevatten. Een aparte plaats ontvangen in deze studie de thanatografie of stervensbeschrijving en de lijkpreek. Exalto spreekt over een geobsedeerdheid door de dood in de zeventiende eeuw. Aan de laatste woorden en een godzalig sterven werd een doorslaggevende rol toegedacht. Door middel van goedgekozen citaten laat de schrijver iets proeven van de wijze waarop werd uitgezien naar de dood. In het licht van het evangelie is de dood een goede boodschapper, omdat zij de deur open naar de eeuwige vreugde. In een tijd waarin velen alle kaarten op het leven zetten, is het een bijzondere ervaring om in een wetenschappelijk proefschrift te lezen over de noodzaak om zich voor te bereiden op het sterven.
Met een toespeling op Hebreen 12 heet het derde hoofdstuk Een wolk van getuigen.
Het eerste heiligenleven uit de westerse christenheid is gewijd aan de woestijnvader Antonius. Hij is een van die schakels in de ononderbroken keten van geloofsgetuigen sinds de tijd van de apostelen. In het protestantisme is hij niet langer de onbereikbare heilige, maar een type van de ware christen die te strijden heeft tegen de aanvechtingen van de duivel en hoopt op Gods barmhartigheid. De dominicaan Girolamo Savonarola ontvangt eveneens een plaats in deze keten, vooral omdat hij zich verzet heeft tegen pauselijke hiërarchie en gezucht heeft onder de heerschappij van de geestelijken. In de wolk van getuigen hebben verder een plaats de 'mannen Gods'. In de zeventiende-eeuwse exempeltraditie waren de zestiende-eeuwse reformatoren de belangrijkste mannen Gods. Meer nog dan Calvijn is Luther bestempeld als 'man Gods'. Op grote schaal zijn in de vroegmoderne tijd afbeeldingen van Luther verspreid, 'ze vervulden in wezen dezelfde functie als de katholieke heiligenprentjes' (135).
In de wolk van getuigen is een bescheiden, maar niet te onderschatten rol weggelegd voor de 'moeders in Israël'. De vrome vrouwen uit het verleden fungeerden in de exempeltraditie als morele voorbeelden en spiegels van de deugd. Nadruk lag op de trouw, onderdanigheid en kuisheid. In het hertaalde huwelijksformulier wordt nog altijd tegen de bruid gezegd: '(u zult) veeleer het gebod van God en het voorbeeld van de heilige vrouwen navolgen, die op God vertrouwden en hun mannen onderdanig waren, zoals Sara Abraham gehoorzaam geweest is en hem haar heer noemde', (curs. W.M.). Onder de negatieve voorbeelden nam Delila, de vrouw bij wie Simson verbleef, de eerste plaats in.
Het leven van de gereformeerde heiligen (m/v) vroeg om navolging. In de exempeltraditie hoort echter ook het waarschuwende voorbeeld thuis, bedoeld om de lezer of hoorder te waarschuwen voor zonde of geloofsafval. Exalto laat ons kennismaken met het aangrijpende levenseinde van Franciscus Spira. Enige jaren nadat deze Italiaan zich bekeerde tot het protestantisme, heeft hij uit angst voor zijn positie, gezin en goede naam het protestantse geloof verloochend. Hierna verviel hij in een staat van wanhoop en stierf acht weken nadat hij het geloof had afgezworen. In alle delen van Europa is dit verhaal bekend geworden. In het vierde hoofdstuk staan de zeventiende-eeuwse predikanten centraal. Volgens Oomius dient een predikant heilig te leven, moet hij rechtzinnig zijn en in alle voorzichtigheid regeren. Niet alleen de predikant heeft een voorbeeldfunctie, maar ook zijn gezin. Het beeld van de predikant als exempel wordt onderzocht aan de hand van lijkpreken. Met name Theodorus à Brakel, predikant te Makkum, wordt uitvoerig voor het voetlicht gehaald.
Ten slotte komen de 'geduchte heren' in beeld - de vorsten en stadhouders. Voor de tijdgenoten waren de stadhouders uit het huis van Oranje vorsten en geloofshelden die een exemplarische christelijke dood stierven. In de preken die na hun dood gehouden zijn, werd zichtbaar dat gereformeerde heiligen geloofshelden zijn van wie de deugden vertaald werden naar de gewone menselijke maat. Van alle gereformeerde heiligen geldt overigens dat zij geen 'helden' zonder meer waren. Het waren geloofshelden. Gods genade gaf hen geloof en dat geloof gaf kracht om heldendaden te doen.

Gereformeerde heiligen onderscheidt zich door de aandacht die geschonken is aan de boekverzorging. De tekst is op een voorbeeldige wijze opgemaakt en het boeiende verhaal wordt door prachtig illustratiemateriaal ondersteund.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen