Uit de pers

Verandering van context
In de laatste aflevering van het Tijdschrift voor gereformeerde theologie ten dienste van kerk en geloof in de hedendaagse cultuur Theologia Reformata (jaargang 48, nummer 2, juni 2005) zijn de meeste pagina's ingeruimd voor de lezingen die eind vorig jaar werden gehouden tijdens een symposium aan de Theologische Universiteit Apeldoorn. Het studentencorps PEFSAR. vierde zijn 100-jarig bestaan en genoemd symposium was onderdeel van de viering. Er waren twee gastsprekers: de Engelse ethicus O. O'Donovan (Oxford) en prof. dr. H.W. de Knijff. Thema van het symposium: Bijbel en ethiek.

O'Dovovan kiest zijn uitgangspunt in Psalm 119. De dichter onthult dat het Woord van God zijn leven bepaalt Een persoonlijke en levende relatie met God stempelt zijn hele leven en handelen. Prof. De Knijff analyseert de rede van O'Donovan. Ik licht één punt uit wat hem is opgevallen en dat hij noemt: contextualiteit.
Bij het nemen van ethische beslissingen moeten we er ons steeds van bewust zijn dat wij in een bepaalde context leven en daardoor beïnvloed worden. Wat wij vinden is daarom nooit vanzelfsprekend goed. Die context is ook van belang bij ons gebruiken en toepassen van bijbelteksten. Je kunt niet zomaar bijbelteksten plakken op situaties van het heden. Iedere bijbeltekst komt naar ons toe in een bepaald historisch kader. De Knijff brengt dan de kwestie van de hermeneutiek ter sprake gekoppeld aan, genoemde contextualiteit. Hermeneutiek: de theorie van de bijbeluitleg, de regels en methoden die je bij de uitleg kunt gebruiken om tot een verantwoorde uitleg van de Bijbel te komen.
Hermeneutiek wordt daar noodzakelijk, waar de historische context verandert. Het is een opvallende zaak, dat voor 1800 het hermeneutische probleem eigenlijk niet bestond, hoewel er toch wel degelijk van ingrijpende historische veranderingen, van totaal verschillende contexten (vergelijk alleen maar de Middeleeuwen ten opzichte van de Oudheid) sprake was geweest. Het is de moderniteit die de enorme kloof heeft veroorzaakt tussen (schematisch aangeduid) de meer dan veertig eeuwen oude agrarische en de wetenschappelijk-technologische moderne samenleving. Deze kloof is aanzienlijk dieper dan bijvoorbeeld de overgang van de Oudheid naar de Middeleeuwen of die van de Middeleeuwen naar de Renaissance. Het ligt dus voor de hand, dat het niet eenvoudig is, de kloof tussen de bijbel en onze hedendaagse levensopvatting te overbruggen.

Nog nooit was de behoefte aan een adequate vertaling van de geloofswaarheden zo voelbaar, niet alleen in taalkundig, maar vooral in mentaal en begripsmatig opzicht. Wij worden bijvoorbeeld geconfronteerd met het milieuvraagstuk en moeten dan vaststellen, dat dit probleem in de Bijbel niet bestaat Er zijn in directe zin heel weinig teksten aan te halen die behulpzaam zijn bij de behandeling en oplossing van dit probleem en de teksten die men hiervoor aanhaalt, brengen doorgaans meer inleg- dan uitlegkunde teweeg. Dus moet men in zo'n geval indirect te werk gaan, door te vragen naar de bijbelse kijk op de mens en naar implicaties van bijvoorbeeld het scheppingsgeloof Het gevaar is reëel, dat elementen van verouderde nomadische of agrarische gewoonten tot norm gemaakt worden van onze hedendaagse beslissingen. Nu is deze werkwijze algemeen aanvaard, als het gaat om maatschappelijke problemen die in de Bijbel niet voorkomen. De zaak ligt echter heel veel lastiger, wanneer sprake is van een probleem dat in de Bijbel voorkomt en waarover onze opvattingen sterk zijn gewijzigd (te denken valt bv. aan opvattingen over leven en dood en over homoseksualiteit). In de vroegere beleving was de grens tussen leven en dood duidelijk en scherp gemarkeerd, er bestond geen medische technologie die in staat was deze grens te manipuleren en daarmee onduidelijk te maken. Je staat hier al dadelijk voor de vraag, welke rol God in deze medische handelingen (het onvermijdelijk vertragen of versnellen van het stervensproces door menselijk handelen) speelt. Ook in de oude maatschappij was homoseksualiteit een gegeven en in de bijbelse teksten worden zij gezien als een ernstige morele verloedering, omdat ze enkel bekend was als een ernstige gedragsafwijking en niet als een mogelijk, menselijke eigenschap bij een aanzienlijk aantal medemensen. In de oude maatschappij was de markt een kleinschalige plek in dorp of stad waar de mensen hun voor hun oog uitgestalde waren kochten en verkochten en niet, zoals thans, een anoniem en onzichtbaar, door vele duistere krachten beheerst netwerk van wereldomvattende betekenis. Men vergelijke slechts wat in de Heidelbergse Catechismus staat geschreven over het gebruik van geweld, bedrog met onjuiste weegschalen en maten, woeker enz. (antw. 110); dat heeft duidelijk betrekking op kleinschalige verhoudingen. In deze maatschappij zijn de regels ook in alle directheid toepasbaar, maar zij zijn veel moeilijker toe te passen in het grote netwerk van de wereldeconomie.
In de voetnoot meldt De Knijff dat het overgrote deel van de wereldhandel vandaag geldhandel is. Maar kunnen we dan vandaag nog wel wat met bijbelteksten die zo bepaald zijn door hun context en historische setting? Daarop antwoordt De Knijff met:
Dit alles betekent niet dat er een onoverbrugbare kloof bestaat tussen de bijbelse en onze moderne contextualiteit - ook al verschillen zij in veel opzichten grondig. Beide zijn contextualiteiten van de zichzelf gelijk blijvende mens in zijn confrontatie met de wil van God. De Bijbel is het boek van de ontmoeting tussen de eeuwige soevereine Heer van het leven en de tijdelijke, maar in zijn wezen niet veranderende mens. Het menselijk wezen - zowel gezien naar zijn geschapen natuur als naar zijn actuele bestaan als zondaar - is niet veranderd; daarom kan er geen sprake zijn van een soort contextualiteit die een overgang naar een totaal verschillende wereld of een totaal verschillend leven zou inhouden. Als wij geloven, dat de Schriften spreken van de waarheid van de God, die de mens schiep en verloste, dan moet het altijd mogelijk zijn in dit boek voor iedere tijd en voor iedere specifieke context antwoorden te vinden. Er kan dus geen sprake zijn van twee of meerdere totaal verschillende contexten. In zoverre is de geschiedenis een veranderende continuïteit van een en dezelfde contextualiteit, die van zonde en verlossing. 'De vos verliest wel zijn haren, maar niet zijn streken!' 

De bedoelingen van God worden binnen de Bijbel zelf in voortschrijdende zin duidelijk. In de geschiedenis van Israël en de bijbelse getuigenissen zit voortgang, vindt O'Donovan terecht. God laat de lezer van Zijn Woord niet in het onzekere wat Zijn bedoeling is. De Knijff ten slotte:

Men kan gemakkelijk het bijbels voorschrift 'Oog om oog, tand om tand' (Deut. 19:21) en Jezus woord 'Slaat iemand u op uw wang, keer hem ook de andere toe' (Luk. 6:29) tegenover elkaar plaatsen, maar dat is geen goede bijbeluitlegging. Als wij dit probleem beschouwen als uitspraken in een historisch kader, als voortgang, dan ontdekken wij, dat de Bijbel in beide gevallen pleit voor het stichten van vrede onder de mensen. In het eerste geval (Deut.) tracht het gebod de onbeperkte (bloed)wraak zoals die ons bekend is uit primitieve samenlevingen, in te dammen; maar de uiteindelijke bedoeling van dit gebod wordt pas goed zichtbaar in de woorden van Jezus. Natuurlijk, dit voorbeeld is er een uit vele en het lost niet alle vragen ten aanzien van het geweld in de Bijbel in een handomdraai op, maar het maakt wel de historische context van de bijbelse geboden zichtbaar. Het laat zien, dat bepaalde voorschriften verouderd kunnen zijn, maar toch in de uitlegging betekenis hebben, als onderdeel van een geschiedenis. Nogmaals: wij leggen niet uit in een leegte, waarin ieder woord in een geïsoleerde zin, als 'statement', zou moeten worden behandeld, maar in het netwerk van een historische samenhang, een totaalstructuur.

Zo blijft de Heilige Schrift van doorslaggevend belang voor de keuzes die wij vandaag hebben te maken, ook in een zo ingewikkelde samenleving als de onze is geworden. Wat hier is opgemerkt over de kwestie van de context dient dan wel verdisconteerd te worden, willen we verantwoord en geloofwaardig blijven.

J. MAASLAND

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen